line1.gif (2009 bytes)
corner.gif (356 bytes)
PERIEXOMENA.gif (2519 bytes) editorial.gif (1961 bytes) arthra.gif (1803 bytes) l28.gif (976 bytes)

ΕΝΑ ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ - Η ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ

Του Edgar Morin, συγγραφέα, μεταξύ άλλων, του βιβλίου Σκέψεις για την Ευρώπη, εκδ. Gallimard,Paris 1990, της Ανθρώπινης πολυπλοκότητας, εκδ.Flammarion, Paris 1994 και με τον Sami Nair του Μια πολιτική πολιτισμού, εκδ. Arlea, Paris,1997.

go3.gif (745 bytes)

Η Μεσόγειος των θεών και των ανθρώπων

Του Σπήλιου Παπασπηλιόπουλου

go3.gif (745 bytes)

Η ΕΕ σε αναζήτηση Μεσογειακής Πολιτικής

Του Λουκά Τσούκαλη

go3.gif (745 bytes)

ΕΥΡΩΔΡΟΜΙΟ

του σκεπτικού φεντεραλιστή

Κωνσταντίνος Στεφάνου - Δημήτρης Χρυσοχόου - Panayotis Evangelopoulos - Ευριπίδης Στυλιανίδης

go3.gif (745 bytes)

Η Μεσογειακή Διάσταση της Ευρωπαϊκής Ασφάλειας

Του Κων/νου Λυμπερόπουλου, Πρέσβη έ.τ.

go3.gif (745 bytes)

Η ΤΡΙ-ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ

Προβληματισμός πάνω σε έναν προβληματικό χώρο

Tου Edgar Pisani

Μετάφραση: Τάσος Δουζίνας

go3.gif (745 bytes)

Η υπογραφή διμερών συμφωνιών με τις μεσογειακές χώρες άρχισε λίγο μετά την ίδρυση της ΕΟΚ, το 1958. Οι περισσότερες απ' αυτές τις συμφωνίες ανανεώθηκαν και επεκτάθηκαν στη δεκαετία του 1970, στο πλαίσιο της λεγόμενης συνολικής μεσογειακής πολιτικής. Ωστόσο, ο όρος “συνολική” ήταν ουσιαστικά ευφημισμός. Οι σχέσεις της ΕΚ με τις επιμέρους μεσογειακές χώρες εξακολουθούσαν να έχουν διμερή χαρακτήρα, έστω κι αν οι συμφωνίες μαζί τους είχαν συχνά ταυτόσημο περιεχόμενο. Στο μεσογειακό μωσαϊκό που προέκυψε έτσι, υπήρχαν δύο βασικά μοντέλα συμφωνίας: ένα για τις ευρωπαϊκές χώρες εκτός ΕΚ, οι οποίες αποδέχονταν την αμοιβαιότητα ως μέρος της συνολικής ρύθμισης που περιλάμβανε και τη μελλοντική ένταξη, και ένα για τις αραβικές χώρες της Μεσογείου, από το οποίο απουσίαζε το στοιχείο της αμοιβαιότητας. Ειδικά η συμφωνία με το Ισραήλ, ανήκε στην πρώτη κατηγορία, λόγω του υψηλού επιπέδου οικονομικής ανάπτυξης της συγκεκριμένης χώρας, έστω κι αν δεν υπήρχε, φυσικά, περίπτωση ένταξής της στην ΕΚ.

Τρεις από τις σημερινές χώρες-μέλη της ΕΕ, η Ελλάδα, η Ισπανία και η Πορτογαλία, είχαν υπογράψει διαφορετικού είδους η καθεμιά συμφωνίες προτίμησης με την ΕΚ, οι οποίες λειτούργησαν ως προπαρασκευαστικό στάδιο για την πλήρη ένταξή τους στην Κοινότητα. Τρεις άλλες χώρες της Μεσογείου (Κύπρος, Μάλτα και Τουρκία) προστέθηκαν στη συνέχεια στον κατάλογο των υποψήφιων μελών, αν και η Μάλτα άλλαξε τελικά γνώμη. Και οι τρεις αυτές χώρες έχουν υπογράψει συμφωνίες σύνδεσης με την ΕΕ με επίκεντρο την τελωνειακή ένωση, που έχει καθυστερήσει ήδη πολύ, και συνοδεύονται από προβλέψεις για οικονομική βοήθεια και πολιτικό διάλογο. Πολύ διαφορετικές μεταξύ τους, οι χώρες αυτές είχαν αποκληθεί κάποτε από τον Ζακ Ντελόρ “τα ορφανά της Ευρώπης”, επειδή είχαν παραμείνει έξω από τα κύρια οικονομικά μπλοκ. Μετά τη διάλυση του Συμβουλίου Αμοιβαίας Οικονομικής Βοήθειας, πιο γνωστού ως COMECON, ο αριθμός των “ορφανών” της Ευρώπης αυξήθηκε σημαντικά, και η ΕΕ εμφανίζεται σήμερα ως μοναδικός αξιόπιστος υποψήφιος για την υιοθεσία τους.

Η τυπική συμφωνία συνεργασίας με τις χώρες της βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής προέβλεπε ελεύθερη πρόσβαση στην Ευρωπαϊκή αγορά για τα βιομηχανικά προϊόντα αυτών των χωρών (χωρίς αντίστοιχες παραχωρήσεις εκ μέρους τους, με εξαίρεση το Ισραήλ), ορισμένες ειδικές παραχωρήσεις για τις εξαγωγές των αγροτικών τους προϊόντων, καθώς και τεχνική και οικονομική βοήθεια. Οι βόρειες χώρες-μέλη της ΕΕ είναι παραδοσιακά υπέρ των εμπορικών παραχωρήσεων, ενώ οι νοτιοευρωπαϊκές χώρες, που είναι πιθανότερο να ζημιωθούν από τις παραχωρήσεις αυτές, αφού διαθέτουν ανταγωνιστικά προϊόντα, είναι φυσικό να τάσσονται μάλλον υπέρ της παροχής βοήθειας, στην οποία η συνεισφορά τους θα είναι σχετικά μικρή. Όλα αυτά ήταν και είναι αρκετά προβλέψιμα.

Οι παλαιότερες συμφωνίες με μεσογειακές χώρες κάλυπταν ευρύ φάσμα θεμάτων και –επιφανειακά τουλάχιστον– ήταν γενναιόδωρες ως προς τη μεταχείριση που επιφύλασσαν στους εταίρους της Κοινότητας. Ωστόσο, ελεύθερη πρόσβαση για τα βιομηχανικά προϊόντα δεν σημαίνει και πολλά πράγματα, όταν η δυνατότητα εξαγωγών είναι πολύ περιορισμένη. Οι οικονομικές και πολιτικές συνθήκες που επικρατούσαν στις χώρες της νότιας ακτής της Μεσογείου δεν ευνοούσαν –για να χρησιμοποιήσουμε τον πιο επιεική όρο– την ανάπτυξή τους. Εξάλλου, οι πολύ χαμηλές άμεσες ξένες επενδύσεις είναι μια ακόμη ένδειξη του γενικότερου προβλήματος. Το οικονομικό χάσμα μεταξύ βόρειας και νότιας ακτής της Μεσογείου μεγαλώνει σταθερά, λόγω οικονομικών αλλά και δημογραφικών παραγόντων. Σήμερα, η σχέση ΕΕ και χωρών της βόρειας Αφρικής ως προς το ονομαστικό κατά κεφαλήν ΑΕΠ είναι της τάξεως του 10:1. Άραγε, θα αποδειχθεί η Μεσόγειος αποτελεσματικότερος φραγμός στη ροή μεταναστών από το νότο προς την ΕΕ απ' ό,τι αποδείχθηκε τελικά το Ρίο Γκράντε για τις Ηνωμένες Πολιτείες;

Από την άλλη μεριά, η εφαρμογή κανόνων προέλευσης, σε συνδυασμό με τους περιορισμούς που επιβάλλονται στις εξαγωγές υφαντουργικών προϊόντων και ειδών ένδυσης αλλά και με τη βαθμιαία μείωση του κοινού εξωτερικού δασμολογίου, έχουν ελαττώσει σημαντικά τη σημασία των εμπορικών παραχωρήσεων της ΕΕ προς τις μεσογειακές χώρες που δεν είναι μέλη της. Οι περισσότερες απ' αυτές τις χώρες παράγουν κυρίως αγροτικά προϊόντα, των οποίων η είσοδος στην Ευρωπαϊκή αγορά περιορίζεται σημαντικά από την εφαρμογή των κανόνων της ΚΑΠ. Η ένταξη της Ελλάδας, της Ισπανίας και της Πορτογαλίας στην ΕΚ έχει περιορίσει ακόμη περισσότερο τις εξαγωγικές δυνατότητες άλλων μεσογειακών χωρών στην Ευρωπαϊκή αγορά, αυξάνοντας σημαντικά το βαθμό της κοινοτικής αυτάρκειας σε προϊόντα όπως τα φρούτα και τα λαχανικά. Δεν θα πρέπει, λοιπόν, να προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι, παρά τις προτιμησιακές συμφωνίες, το μερίδιο που κατέχουν οι χώρες της Μεσογείου στο εξωτερικό εμπόριο της ΕΕ ελάχιστα έχει μεταβληθεί μεταξύ 1970 και 1994. Μάλιστα, το 50% περίπου του συνόλου των εξαγωγών από μεσογειακές χώρες προς την ΕΕ προέρχεται σήμερα από δύο μόνο χώρες: το Ισραήλ και την Τουρκία.

Οι Ευρωπαϊκές χώρες αναζητούν εδώ και αρκετά χρόνια τρόπους για να μπορέσουν να παίξουν σταθεροποιητικό ρόλο στην περιοχή της Μεσογείου. Οι λόγοι γι' αυτή τους την επιθυμία είναι: φόβοι για πιθανή πολιτική αστάθεια στα νότια σύνορα της ΕΕ, η άνοδος του ισλαμικού φονταμενταλισμού, παρουσία μεγάλου αριθμού μεταναστών από τη βόρεια Αφρική σε ορισμένες Ευρωπαϊκές χώρες, καθώς και η απειλή νέων μεγάλων μεταναστευτικών ρευμάτων από την περιοχή αυτή. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όπως είναι φυσικό, παρουσιάζουν οι εξελίξεις στην ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου για τις νοτιοευρωπαϊκές χώρες-μέλη της ΕΕ. Το άνοιγμα των οικονομιών της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης και η προοπτική νέας διεύρυνσης της ΕΕ με χώρες του πρώην “σοσιαλιστικού στρατοπέδου” έχουν προσθέσει νέα διάσταση στο πρόβλημα, που αφορά την ισορροπία μεταξύ της μεσογειακής και της ανατολικής εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ. Η ισορροπία αυτή, με τη σειρά της, συνδέεται άμεσα με την ισορροπία στο εσωτερικό της ΕΕ. Με απλά λόγια και χωρίς να υποτιμά τη σημασία της Ελλάδας, της Ιταλίας ή της Ισπανίας, θα μπορούσε να πει κανείς ότι πρόκειται για ισορροπία μεταξύ των γερμανικών και των γαλλικών συμφερόντων. Στην προσπάθειά τους να διαμορφώσουν αποτελεσματικότερη μεσογειακή πολιτική, οι χώρες της ΕΕ έχουν βρεθεί αντιμέτωπες με το παλιό δίλημμα, πώς να συνδυάσουν πολιτικούς και αμυντικούς ουσιαστικά στόχους με περιορισμένης εμβέλειας εμπορικά και οικονομικά μέσα. Πάντως, είναι γεγονός ότι, έστω κι αν τα μέσα που διέθετε η ΕΕ είχαν μεγαλύτερο βεληνεκές, και πάλι οι συγκεκριμένοι στόχοι θα ήταν δύσκολο να επιτευχθούν. Για να υπάρξει οικονομική ανάπτυξη και πολιτική σταθερότητα σε αρκετές από τις εκτός ΕΕ χώρες της Μεσογείου απαιτούνται σημαντικές εσωτερικές μεταρρυθμίσεις, οι οποίες είναι προφανές ότι δεν μπορούν να επιβληθούν απ' έξω.

Υπάρχουν, ωστόσο, ενδείξεις ότι η “νέα” Μεσογειακή πολιτική της ΕΕ κινείται προς αυτή ακριβώς την κατεύθυνση, έστω και με μικρά βήματα. Σήμερα, δίνεται έμφαση στις εσωτερικές διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, την αμοιβαιότητα ως προς την ελευθερία του εμπορίου και την οικονομική βοήθεια. Η διάσκεψη της Βαρκελώνης τον Νοέμβριο του 1995, υιοθέτησε ορισμένους εξαιρετικά φιλόδοξους στόχους, μεταξύ των οποίων και η δημιουργία ώς το 2010 ελεύθερης ζώνης εμπορίου, που να περιλαμβάνει όλες τις χώρες της ΕΕ και της Μεσογείου –περίοδο αρκετά μακρά, ώστε να βολεύει όλους. Παράλληλα, ξεκίνησαν διαπραγματεύσεις για νέες διμερείς συμφωνίες, που προσπαθούν να αντιμετωπίσουν ορισμένα από τα παλαιά προβλήματα, όπως οι κανόνες προέλευσης και τα παραδασμολογικά εμπόδια, ενώ εκφράζεται η ελπίδα ότι οι χώρες εκτός ΕΕ σύντομα θα υιοθετήσουν μέτρα για την απελευθέρωση του εμπορίου.

Η ΕΕ έχει δεσμεύσει 4,7 δις ECU ως οικονομική βοήθεια για την περίοδο 1995-99, ποσό πολύ μεγαλύτερο απ' ό,τι στο παρελθόν, ενώ θα δοθούν και δάνεια μέσω της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων. Μολαταύτα, τα συνολικά ποσά που προβλέπονται εξακολουθούν να υστερούν κατά πολύ από εκείνα που προορίζονται για τις χώρες της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης (ιδίως αν τα συγκρίνει κανείς σε κατά κεφαλήν βάση), δείχνοντας έτσι και τις σχετικές προτεραιότητες. Η οικονομική βοήθεια δεν θα συνδέεται πλέον άμεσα με συγκεκριμένα έργα, ακολουθώντας έτσι το παράδειγμα των εσωτερικών διαρθρωτικών πολιτικών. Παράλληλα, αποφεύγοντας να καθορίσει εκ των προτέρων την κατανομή των πόρων μεταξύ των χωρών-αποδεκτών, η ΕΕ θα μπορεί να ανταμείβει εκείνες που προωθούν τις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις στο εσωτερικό τους. Ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η ενίσχυση της κοινωνίας των πολιτών, καθώς και η καλλιέργεια σχέσεων σε μη κυβερνητικό επίπεδο, αποτελούν σημαντικά στοιχεία της νέας προσέγγισης που έχει υιοθετήσει η ΕΕ ως προς τη μεσογειακή πολιτική της. Έστω κι αν η εφαρμογή της είναι πολύ πιθανό να συναντήσει δυσκολίες, δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι η νέα αυτή προσέγγιση είναι πιο καλά επεξεργασμένη και έχει μεγαλύτερες πιθανότητες να οδηγήσει σε απτά αποτελέσματα. 

The EU in search of a Mediterranean policy

By Loukas Tsoukalis

 The old generation of Mediterranean agreements were comprehensive in their coverage and at least superficially generous in the treatment accorded to the Community’s partners. But free access for industrial exports does not mean a great deal if there is little to export. The economic and political conditions prevailing in the countries of the southern shores of the Mediterranean were not propitious to development; and this is to put it mildly.

There are signs that the ‘new’ Mediterranean policy is moving, albeit by small steps, in the right direction. The emphasis is now on internal structural reforms, reciprocal free trade, and financial aid. The Barcelona conference of November 1995 adopted some very ambitious objectives. They include the creation of a free trade area comprising all European and Mediterranean countries by 2010. The total amounts of EU financial aid have also increased substantially.

siman2.gif (3377 bytes)