line1.gif (2009 bytes)
corner.gif (356 bytes)
PERIEXOMENA.gif (2519 bytes) editorial.gif (1961 bytes) arthra.gif (1803 bytes) l28.gif (976 bytes)

ΕΝΑ ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ - Η ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ

Του Edgar Morin, συγγραφέα, μεταξύ άλλων, του βιβλίου Σκέψεις για την Ευρώπη, εκδ. Gallimard,Paris 1990, της Ανθρώπινης πολυπλοκότητας, εκδ.Flammarion, Paris 1994 και με τον Sami Nair του Μια πολιτική πολιτισμού, εκδ. Arlea, Paris,1997.

go3.gif (745 bytes)

Η Μεσόγειος των θεών και των ανθρώπων

Του Σπήλιου Παπασπηλιόπουλου

go3.gif (745 bytes)

Η ΕΕ σε αναζήτηση Μεσογειακής Πολιτικής

Του Λουκά Τσούκαλη

go3.gif (745 bytes)

ΕΥΡΩΔΡΟΜΙΟ

του σκεπτικού φεντεραλιστή

Κωνσταντίνος Στεφάνου - Δημήτρης Χρυσοχόου - Panayotis Evangelopoulos - Ευριπίδης Στυλιανίδης

go3.gif (745 bytes)

Η Μεσογειακή Διάσταση της Ευρωπαϊκής Ασφάλειας

Του Κων/νου Λυμπερόπουλου, Πρέσβη έ.τ.

go3.gif (745 bytes)

Η ΤΡΙ-ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ

Προβληματισμός πάνω σε έναν προβληματικό χώρο

Tου Edgar Pisani

Μετάφραση: Τάσος Δουζίνας

go3.gif (745 bytes)

Ο μεσογειακός χώρος είναι τόπος συνάντησης τριών ηπείρων: της πιο φτωχής, της πιο πλούσιας και της πιο πυκνοκατοικημένης του πλανήτη. Έτσι θα μπορούσε να συμπυκνωθεί η ιστορία της και να σκιαγραφηθεί το μέλλον της. Από τα πανάρχαια χρόνια οι λευκοί, οι μελαψοί, οι μαύροι, οι κίτρινοι έκαναν ανταλλαγές, χωρίς να αναμειγνύονται, συγκρούστηκαν μεταξύ τους, χωρίς να αλληλο-εξοντωθούν, εξουσίασαν οι μεν τους δε αλληλοεπηρεαζόμενοι. Η Ευρώπη κατέκτησε τον κόσμο, αλλά η Ασία παραμένει η αστείρευτη πηγή που ήταν πάντοτε. Η αβέβαιη Αφρική λέγεται ότι υπήρξε το λίκνο του ανθρώπινου είδους, όπως κι ένας θησαυρός τον οποίο οι άλλοι λεηλάτησαν απερίσκεπτα. Η Ασία και η Αφρική είναι και οι δυο τους σίγουρες ότι θα έρθει η ώρα τους, της μίας μετά της άλλης... έπειτα από τους ευρωπαίους και τους αμερικάνους. Θα αντιπροσωπεύουν μέσα σ' ένα τέταρτο του αιώνα τα δύο τρίτα του πληθυσμού του πλανήτη. Τα τέσσερα πέμπτα της νεολαίας του!

Γύρω από τη Μεσόγειο είναι που εφευρέθηκε η αλφαβητική γραφή εφευρέθηκε, που δημιουργήθηκαν οι πρώτες αγροτικές κοινότητες και διαμορφώθηκαν οι κανόνες της κοινής συμβίωσης. Εκεί είναι, επίσης, όπου πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες αρδεύσεις, οι οποίες υπήρξαν η απαρχή του δικαίου και της σύγχρονης γεωργίας. Εκεί είναι που συντελέστηκε η γέννηση του μονοθεϊσμού για να ακολουθήσει αργότερα η διαίρεσή του σε ασυμβίβαστες μεταξύ τους εκδοχές. Σε μία από τις ταραγμένες χερσονήσους της, όπου βρίσκεται η Αθήνα, υπήρξε η θεωρητική σύλληψη και η υλοποίηση των πρώτων κανόνων της δημοκρατίας. Είναι επίσης εκεί, όπου η διαχείριση των εκκλησιών έχοντας γίνει πολύ φορτική, οι μεταρρυθμίσεις που έγιναν έδωσαν σε κάθε έναν πρόσβαση στις Αποκαλύψεις.

Πώς μπορεί να καταφέρει κανείς να λύσει το κουβάρι των επιρροών, που διαπλέκονται μαζί, αφού προηγουμένως συγκρούστηκαν; Η Ελλάδα έχει στοιχεία της Ανατολής, η μεσογειακή Αφρική, έζησε κάτω από τον Οθωμανικό ζυγό, αφού γονιμοποίησε την Ισπανία. Η Ευρώπη εισέβαλε, κυριάρχησε, αλλά σήμερα απειλείται. Κανείς δεν είναι ξένος για κανένα. Όμως, έξω από τη φυλή του, κανείς δεν είναι σύμμαχος κανενός.

Με το βάρος τριών Ηπείρων, το βάρος της Ιστορίας, η Μεσόγειος, δεν είναι ένα κενό ζωγραφικό τελάρο, στο οποίο ένας θαυματοποιός μπορεί να έχει την ψευδαίσθηση να σχεδιάσει την εικόνα των ανθρωπιστικών, ειρηνικών ή γεωστρατηγικών ονείρων του, δεν πρόκειται για πηλό που ένα επιτηδευμένο χέρι θα μπορούσε να πλάσει ανάλογα με τη φαντασία του, αλλά για ένα σκληρό μάρμαρο με τις φλέβες του και τη μάζα του, τα οποία μόνο η μακρά χρονική διάρκεια θα μπορούσε να διαπλάσει.

Παρ' όλα αυτά οφείλουμε να εμβαθύνουμε περισσότερο στην ιστορία. Δεν αποτελείται μόνο από διαφωνίες που προκαλεί η γειτνίαση. Η Εγίρα και η αραβο-μουσουλμανική κατάκτηση, οι Σταυροφορίες, η ανακατάκτηση της Ισπανίας από τους χριστιανούς, η αποικιοκρατία, η υποταγή της Μεσογείου θάλασσας, θεωρούμενης ως ένα από τα πεδία σύγκρουσης Ανατολής-Δύσης, ο πόλεμος του πετρελαίου, το Ισραήλ, ο έκτος στόλος, η Παλαιστίνη, ο πόλεμος του Κόλπου, η διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα λάθη και οι αδυναμίες της στη Γιουγκοσλαβική σύγκρουση. Η Μεσόγειος δεν αισθάνεται να είναι αυτή που πια, αναρωτιέται η ίδια αν είναι ακόμα ενιαία. Οι μεσογειακοί λαοί αναρωτιούνται αν αποτελούν το στοίχημα μιας Ιστορίας, της οποίας οι ίδιοι επιθυμούν να παραμείνουν αποφασιστικοί εκτελεστές.

Πώς να θεωρήσουμε ότι η Μεσόγειος αποτελεί μια ολότητα, όταν είναι μοιρασμένη ανάμεσα στον πλούσιο Βορρά, που γερνάει και στον φτωχό και νεανικό Νότο, ανάμεσα στο Ισλάμ και στη Χριστιανοσύνη· διαιρέσεις, που δεν ανταποκρίνονται σε ξέχωρες περιοχές. Βρίσκονται σ΄αυτό όλα τα συστατικά μιας αμείλικτης πάλης, εκτός κι αν αποφασιστεί διαφορετικά.

Όλα συγκλίνουν προς τη σύγκρουση. Υπάρχει στην πραγματικότητα μια ισραηλινο-αραβική διαμάχη, της οποίας το διακύβευμα δεν περιορίζεται στην ανακήρυξη του παλαιστινιακού Κράτους, εφ' όσον και πρόσφατα ακόμα η ίδια η ύπαρξη του Ισραήλ τέθηκε σε αμφισβήτηση. Υπάρχει μια πολυμερής διαμάχη, της οποίας πεδίο δράσης υπήρξαν τα εδάφη της πρώην Γιουγκοσλαβίας και της οποίας οι συνέπειες θ' αναστατώνουν συνεχώς όλα τα Βαλκάνια. Έχουμε τον εμφύλιο πόλεμο της Αλγερίας που μας εκπλήσσει εξαιτίας της βιαιότητας και της διάρκειάς του. Έχουμε την ελληνο-τουρκική ένταση και τη δύσκολη κατάσταση στην Κύπρο. Υπάρχει ακόμα η αστάθεια που για πολύ διαφορετικούς λόγους απειλεί τον Κόλπο και την Κοιλάδα του Νείλου. Αν μπορούσαμε τουλάχιστον ν' απομονώσουμε την κάθε μία απ' αυτές τις εντάσεις! Μα, όχι: οι καταστάσεις είναι τόσο αλληλένδετες, ώστε κάθε ρήξη μπορεί να έχει σημαντικές συνέπειες στο περιφερειακό επίπεδο.

Όλες αυτές οι κρίσεις που προαναφέρθηκαν μπορούν να καταλήξουν σε πολεμικές συγκρούσεις, εσωτερικές ή εξωτερικές. Βρήκαν, βρίσκουν και θα βρίσκουν έναν χωροφύλακα, έναν διαιτητή ή έναν ενδιάμεσο διαφορετικής προέλευσης. Έτσι, αποκαλύπτεται η ευρωπαϊκή πολιτική ανικανότητα, ανικανότητα η οποία είναι ένα ουσιαστικό δεδομένο της ανάλυσης, γιατί, στη Μεσόγειο, πιστεύουν στην Ευρώπη, και θέλουν να μπορούν ακόμα να την υπολογίζουν ως συνεργάτη. Τι θέλει όμως η ίδια;

Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται σε αμηχανία όσον αφορά με την ανατολική πλευρά της ηπείρου, αλλά ταυτόχρονα φλερτάρει μ' αυτήν, ενώ κάνει τα γλυκά μάτια στην πλειονότητα των χωρών που βρίσκονται γύρω από τη Μεσόγειο. Τα ίδια τα κράτη-μέλη της Ένωσης φοβούνται ότι αυτή θα υιοθετήσει μία φιλοσοφία, που δεν τη συμμερίζονται. Αλλά και με όλους τους άλλους συμβαίνει το ίδιο φαινόμενο: επεκτεινόμενη προς το ανατολικό μέρος της, δίνει την αίσθηση ότι προδίδει τη Μεσόγειο, ότι καθιστά τυχαία ή αδύνατη, την επιθυμητή συμφωνία, την απαραίτητη συνεργασία. Δίνει την αίσθηση ότι έχει επιλέξει τους δικούς της και έχει απορρίψει τους εκπροσώπους του Ισλάμ. Οι Άραβες, οι Τούρκοι, οι Ιρανοί ονειρεύονται και θα ονειρεύονται ακόμα μια μεγάλη συμμαχία με την Ευρώπη. Έχουν πάρα πολλούς λόγους να την επιζητούν. Ο "Παλιός Κόσμος" στον οποίο ανήκουν, αποτελεί τον μύθο και την πραγματικότητα του Πολιτισμού των τριών βιβλίων (Παλαιά Διαθήκη, Καινή Διαθήκη, Κοράνι). Οι Ηνωμένες Πολιτείες τους προκαλούν φόβο. Η κατακτητική στάση τους, όσον αφορά το πετρέλαιο, η χωρίς όρους υποστήριξη που προσφέρουν στο Ισραήλ, ο τρόπος ζωής τους που είναι τόσο διαφορετικός από τον δικό τους, όλα αυτά τους βάζουν σε αμηχανία. Και έπειτα, η Αμερική είναι τόσο μακριά!

Η Ευρώπη είναι ο παλιός συνεργάτης. Είναι ένας παλιός πολιτισμός, με τον οποίο έχουν παλιούς δεσμούς στο επίπεδο της διανόησης ή του εμπορίου. Υπάρχουν τόσοι μουσουλμάνοι που πηγαίνουν, διαμένουν και ξανάρχονται. Η στάση της είναι γεμάτη αποχρώσεις όσον αφορά το Ισραήλ! Απλώς ακολούθησε άλλους σ' αυτόν τον πόλεμο του Κόλπου, που τόσο σημάδεψε την αραβική κοινή γνώμη. Δεν αποτελεί ολόκληρη ένα μπλοκ και η διαφορετικότητά της αποτελεί ένα πλεονέκτημα γι' αυτόν που, από το εξωτερικό, θα ήθελε να το εκμεταλλευτεί. Αυτή είναι ο πρώτος πελάτης και ο πρώτος προμηθευτής. Και ακόμη, είναι το ίδιο πλούσια με την Αμερική. Εντέλει, καταλαβαίνει ο ένας τον άλλο καλύτερα.

Η Ευρώπη διέπραξε μια προδοσία στρεφόμενη προς τις παραδουνάβιες και τις βαλτικές χώρες. Είναι πλούσια, όμως όχι αρκετά, για να συμπαρασύρει ταυτόχρονα προς την ευημερία όλους τους οικονομικούς χώρους που την περιβάλλουν. Γιατί λοιπόν στράφηκε προς τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης; "Η Ευρώπη δεν μας θέλει. Αν έκανε καλούς υπολογισμούς, θα έβλεπε πως έχει περισσότερα να κερδίσει από τη θάλασσα παρά από τις μεγάλες πεδιάδες. Είναι ρατσίστρια". Υπάρχει και νοσταλγία και λογική μέσα σε όλ' αυτά. Υπάρχει ένα αίσθημα μνησικακίας, φόβου, αναζωπύρωσης παλιών καβγάδων. Υπάρχει ένα όνειρο, αυτό της εποχής που έρχεται, όπου με την πληθυσμιακή υπεροχή του και μόνο, ο μουσουλμανικός κόσμος θα κυριαρχούσε στη Μεσόγειο και στην Ευρώπη. "Σε πενήντα χρόνια, η Ευρώπη θα είναι, αφού έτσι το θέλει, μια ακρόπολη που την πολιορκούν και την κατακτούν. Έτσι θα έρθει η πραγματική η ανακατάκτιση. Η Ευρώπη είναι γερασμένη και πλούσια ενώ στο νότιο και ανατολικό τμήμα της έχει μεγάλο νεανικό πληθυσμό και είναι λιγότερο πλούσια ή και τελείως φτωχή. Αυτό που πρέπει να έρθει, θα έρθει. Μπορεί πραγματικά η Ευρώπη ν' αγνοεί αυτό που την περιμένει;

Ο πληθυσμός είναι μια μεταβλητή πολύ σημαντική για το μέλλον της Μεσογείου. Δεν υπάρχει ίσως άλλη περιοχή του κόσμου όπου να συνορεύουν δημογραφικά σύνολα με τόσο διαφορετικούς δείκτες.

Αυτό είναι το συμπέρασμα που απορρέει από την ανάγνωση της έκδοσης "Πληθυσμός και Κοινωνίες" του Εθνικού Ινστιτούτου Δημογραφικών Μελετών του Παρισιού.

Όσον αφορά τον συνολικό πληθυσμό, ας αναφέρουμε τους αριθμούς του 1995 και τις προβλέψεις για το 2025:

Βόρεια Αφρική 165 εκατ. 260 εκατ.

Δυτική Ασία 176 εκατ. 303 εκατ.

Σύνολο 341 εκατ. 563 εκατ.

Ευρώπη (εκτός Ρωσίας) 582 εκατ. 575 εκατ. 

Ένα πρώτο συμπέρασμα βγαίνει από αυτή τη σύγκριση: ενόσω σήμερα δίπλα στα 582 εκατ. Ευρωπαίων, υπάρχουν 341 εκατ. Μεσόγειων του Νότου και της Ανατολής, το 2025 οι αριθμοί θα είναι 575 εκατ. Ευρωπαίων και 563 εκατ. Μεσόγειων του Νότου και της Ανατολής. Αυτό εξηγείται με τον εξής τρόπο. Το συνθετικό ποσοστό της γονιμότητας (αριθμών παιδιών ανά γυναίκα) είναι από τη μια πλευρά 4 ή 4,1 και από την άλλη 1,5.

Ας προχωρήσουμε και ας αναλύσουμε πολύ σχηματικά την κατανομή του πληθυσμού ανά ηλικία. Στη Βόρεια Αφρική σήμερα το 4% του πληθυσμού της είναι ηλικιωμένοι μεγαλύτεροι των 64 χρονών και 39% μικρότεροι των 15 χρονών. Οι αριθμοί που αντιστοιχούν είναι από 4 και 37 για τη Δυτική Ασία και 14 και 37 για την Ευρώπη. Ο ευρωπαϊκός πληθυσμός είναι εφεξής δομημένος με τέτοιο τρόπο, ώστε ο αριθμός των γεννήσεων δεν μπορεί παρά να μειωθεί και η κοινωνικοοικονομική δυναμική δεν μπορεί παρά να περιοριστεί. Οι υπόλοιποι μεσογειακοί πληθυσμοί είναι στην ακριβώς αντίθετη κατάσταση: θα πολλαπλασιαστούν και θα καταστούν περισσότερο δημιουργικοί απ΄ ότι είναι σήμερα, λιγότερο συντηρητικοί.

Όσον αφορά το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν ανά κάτοικο, είναι σήμερα 110 δολάρια στη Βόρεια Αφρική, 3610 δολάρια, εξαιτίας του πετρελαίου στη Δυτική Ασία. Είναι περισσότερο από 20.000 δολάρια στη Δυτική και Βόρεια Ευρώπη. Ας σημειώσουμε ότι στη Ρωσία είναι 2.240 δολάρια. Ας υποθέσουμε ότι η ανάπτυξη είναι 6% ετησίως στα ανατολικά και δυτικά μεσογειακά κράτη και 3% ανά έτος στην Ευρώπη. Τότε η ετήσια αύξηση θα είναι, αρχικά τουλάχιστον, 66 δολάρια στη βόρεια Αφρική, 220 δολ. στη δυτική Ασία και 700 δολ. στη δυτική και βόρεια Ευρώπη.

Όλοι αυτοί οι αριθμοί είναι συγκεκριμένοι, και δεν μπορούν να αμφισβητηθούν. Μπορούμε να επιχειρηματολογήσουμε με βάση τη δημογραφική μετεξέλιξη, η οποία λαμβάνει ήδη χώρα στα πιο γόνιμα κράτη με τη μεγαλύτερη γονιμότητα ή με βάση το γεγονός ότι η Ευρώπη είναι ίσως έτοιμη να υιοθετήσει μια θαρραλέα πολιτική ενίσχυσης των γεννήσεων. Μπορούμε ακόμα να υποθέσουμε μια μεγάλη επιτάχυνση της ανάπτυξης στα κράτη του Νότου. Όλα αυτά τα φαινόμενα είναι δυνατόν να συμβούν όμως τα πράγματα είναι στη θέση τους, ώστε η ανισορροπία πλούτου-πληθυσμού ανάμεσα στις δυο όχθες να γίνεται δύσκολα υποφερτή στη διάρκεια των 25 χρόνων που έρχονται.

Για να επεκτείνουμε τον ορίζοντα της συζήτησης και να φωτίσουμε τα προβλήματα του επόμενου αιώνα, ας φανταστούμε μία σφαίρα της υδρογείου και ας σχεδιάσουμε μία γραμμή, της οποίας η εκκίνηση είναι τα σύνορα ανάμεσα στο Μεξικό και τις Ηνωμένες Πολιτείες, φτάνει στο στενό του Γιβραλτάρ, ύστερα στη Μεσόγειο με κατεύθυνση εκ Δυσμών προς Ανατολάς, διασχίζει τα Δαρδανέλια, για να συνεχίσει έπειτα στα δυτικά σύνορα της πάλαι ποτέ Σοβιετικής Ένωσης, διαγράφει μια καμπύλη, για να περιλάβει στο Βορρά την Ιαπωνία, την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία. Μ' αυτόν τον τρόπο, έχουμε, χωρίσει συνολικά το Βορρά από το Νότο. Ας λάβουμε τώρα υπόψην την εξέλιξη του παγκόσμιου πληθυσμού: αυτός θ' αυξάνεται για τις επόμενες τρεις ή τέσσερις δεκαετίες κατά ένα δισεκατομμύριο όντα κάθε δώδεκα χρόνια. Ας συγκρατήσουμε αυτόν τον αριθμό, γιατί μας υποχρεώνει να θέσουμε το ερώτημα της ικανότητας του κόσμου να θρέψει εαυτόν: ας συγκρατήσουμε κυρίως το γεγονός ότι κάθε δώδεκα χρόνια ο πληθυσμός του Νότου αυξάνει περισσότερο από 900.000.000 κατοίκους και αυτός του Βορρά, λιγότερο από 100.000.000. Θα προσποιηθούμε ότι δεν καταλαβαίνουμε ότι αυτές οι ανισορροπίες θέτουν πολύ σοβαρά προβλήματα και ότι δεν θα δημιουργούν μία πλανητική δυναμική, μέσα στην οποία η Μεσόγειος θα είναι από τους συντελεστές; Αυτά τα φαινόμενα στρέφουν ακριβώς την προσοχή μας σε τρία προβλήματα: τις μεταναστεύσεις - το περιβάλλον -την αστυφιλία. Από όλη αυτή την προβληματική αυτής της προβληματικής περιοχής, αυτά είναι αναμφίβολα τα πιο σημαντικά στοιχεία.

Η δημογραφική ανάπτυξη συνοδεύεται από την ανάπτυξη των ατομικών αναγκών σε τροφή, νερό, ανέσεις, δομημένους χώρους, αστικούς και μη, σε ενέργεια, έργα υποδομής και μετακινήσεις. Προκαλεί αύξηση των μολύνσεων και πρωταρχικά μία μαζική καταστροφή του φυσικού χώρου.

Το περιβάλλον, από το οποίο τρέφεται η ζωή, δέχεται τρομερή πίεση. Φαίνεται ότι έχει έρθει ο καιρός όπου η φύση δεν έχει, σε ορισμένες περιοχές έστω, την ικανότητα να αναπληρώσει, σ' όλες τις εποχές του έτους, αυτά που το ανθρώπινο είδος της παίρνει για να ικανοποιήσει τις ανάγκες του και να εκδηλώσει την έλλειψη κάθε μέτρου.

Ανάμεσα σ' αυτές τις περιοχές είναι και η Μεσόγειος. Τα εύφορα εδάφη σπανίζουν, με στενές κοιλάδες, βραχώδεις, αφιλόξενες, ακατάλληλες για καλλιέργεια και εκτεθειμένες στη διάβρωση από τον ήλιο, τους ανέμους και τις βροχοπτώσεις. Η φυτική κάλυψη είναι σχεδόν παντού αδύναμη και η παραμικρή βροχή παρασύρει πολύτιμα και σπάνια υλικά. Η αύξηση του πληθυσμού της υπαίθρου είναι σημαντική, η γεωργία όμως δεν μπορεί να την απορροφήσει και προκαλεί έτσι μεταναστεύσεις και αστυφιλία, η οποία, τις περισσότερες φορές, καταστρέφει τα πιο γόνιμα εδάφη.

Ο Νείλος αποτελεί ένα τρανταχτό παράδειγμα. Η στενόμακρη κοιλάδα του δεν αντιπροσωπεύει παρά το 3% του εδάφους της αιγυπτιακής επικράτειας. Το 1% αυτής της εύφορης κοιλάδας καταβροχδίζεται από την πολεοδόμηση. Δηλαδή, σχεδόν, το 1% της καλλιεργήσιμης επιφάνειας της Αιγύπτου, ενώ ο πληθυσμός της μεγαλώνει 3% ετησίως. Η δημιουργία του φράγματος του Ασσουάν αναστάτωσε τους ρυθμούς του ποταμού, και εφεξής η άρδευση των καλλιεργειών γίνεται με άντληση. Η χρήση λιπασμάτων αυξάνεται συνεχώς, με αποτέλεσμα το ποτάμι να μεταφέρει άλμη και τα άλατα να απονεκρώνουν τα εδάφη. Το περιβάλλον υποβαθμίζεται και η αυτάρκεια όσον αφορά τα τρόφιμα περιορίζεται σιγά σιγά, προκαλώντας έτσι έντονες ανησυχίες.

Ένα άλλο παράδειγμα, αν πραγματικά χρειάζεται, είναι η νότια πεδιάδα της τουρκικής χερσονήσου που αρδεύεται από τα ύδατα που κυλούν από τις κορυφές του μεγαλειώδους Ταύρου. Οι υδροφόροι ορίζοντες αφθονούν στις πηγές του Τίγρη και του Ευφράτη. Για την αντιμετώπιση των αναγκών ενός αυξανόμενου πληθυσμού και με τη βοήθεια διεθνών Οργανισμών, το τουρκικό κράτος εγκαινίασε μια γιγαντιαία πολιτική άρδευσης, που καταλήγει στη μείωση του ορίζοντα. Τα ποτάμια που υδρεύουν τη Συρία, το Ιράν και το Ιράκ βλέπουν την παροχή τους να μειώνεται και την ποιότητα του νερού να υποβαθμίζεται. Το φαινόμενο αυτό δημιουργεί επικίνδυνες τριβές ανάμεσα στις παραποτάμιες χώρες, που είναι ήδη εχθρικές μεταξύ του. Παρόμοια είναι η κατάσταση στην ισραηλινο-παλαιστινιακή περιοχή όπου επιβάλλεται μία ανέκκλητη πραγματικότητα. Δεν υπήρχε κι ούτε πρόκειται να υπάρξει αρκετό νερό για τις ανάγκες όλων αυτών που Ισραηλίτες οι Παλαιστίνιοι, ονειρεύονται "να εγκατασταθούν στη χώρα".

Η Ισπανία επίσης έχει παρόμοιο πρόβλημα: οι αρδεύσεις της αποκάλυψαν τον ανταγωνισμό που υπάρχει παντού στη Μεσόγειο ανάμεσα στις ανάγκες για ύδρευση και για άρδευση, χωρίς να λησμονούμε τη βιομηχανική κατανάλωση. Και ως να μην έφταναν όλα αυτά, ο ήλιος και τα μεσογειακά τοπία προσελκύουν τουρίστες, οι οποίοι ενδιαφέρουν τις κυβερνήσεις αφού φέρνουν συνάλλαγμα.

Ως απάντηση σ' αυτή την μεγάλη ζήτηση και σ' αυτές τις άμεσες ανάγκες, τα μεσογειακά κράτη πρόκειται να πάρουν ένα επικίνδυνο ρίσκο. Οι νέες παραθαλάσσιες πόλεις, τα αεροδρόμια, οι δρόμοι, οι βιομηχανίες, η άρδευση, ο τουρισμός, σπαταλούν σπάνια και μη ανανεώσιμα αγαθά: το νερό και την εύφορη γη.

Επειδή είναι πολλά πάνω σε περιορισμένα και άγονα εδάφη κι επειδή ξέρουν ότι οι βιομηχανίες μπορούν να φύγουν, καθώς η παραμονή τους εξαρτάται από τα φτηνά χέρια, οι κάτοικοι της ανατολικής και νότιας Μεσογείου ξέρουν ότι δεν μπορούν να παραμείνουν όλοι στα πάτρια εδάφη. Για να ζήσουν πρέπει να φύγουν.

Επειδή είναι κοντά σε μια ανθρώπινη μυρμηγκοφωλιά από άνεργους νέους, επειδή αυτοί γερνούν και δεν αναπαράγονται αρκετά ενώ είναι πλούσιοι, επειδή είναι συντηρητικοί και προσκολλημένοι στα ήδη κεκτημένα, οι μεσόγειοι της δύσης φοβούνται τους μετανάστες ενώ από την άλλη αναμφίβολα δεν μπορούν να τους αντιπαρέλθουν. Επειδή είναι απασχολημένοι με το σήμερα και όχι με το αύριο, οι πολιτικές ηγεσίες των δύο πλευρών της Μεσογείου υιοθετούν θέσεις και αρνούνται , κυρίως αυτοί της βόρειας πλευράς, να προετοιμάσουν μαζί μια πολιτική μεταναστευτική βασισμένη στο κοινό τους συμφέρον.

Έτσι διαμορφώνεται το μεσογειακό μωσαϊκό ενός μεγάλου παγκόσμιου προβλήματος του οποίου θα θέλαμε τώρα να εξετάσουμε μερικές πλευρές.

Εξετάσαμε παραπάνω τις μαζικές ανισορροπίες που δημιουργούνται με δημογραφικούς όρους ανάμεσα στο βορρά και το νότο. Θα χειροτερέψουν για μερικές δεκαετίες ακόμα είτε λόγω του μεγάλου αριθμού των γεννήσεων, που χαρακτηρίζουν το ένα μισό του κόσμου, είτε λόγω της γήρανσης του άλλου μισού. Δεν εξετάσαμε δει τις ανισορροπίες που υπάρχουν στο νότο και ειδικότερα στην Αφρική, όπου η πυκνότητα του πληθυσμού κυμαίνεται από τις πιο υψηλές ως τις πιο χαμηλές παγκοσμίως. Δεν εξετάσαμε επίσης, την τάση της αστικοποίησης, που καταλήγει στη δημιουργία δυσκολοκυβέρνητων μυρμηγκοφωλιών. Σ' αυτήν την Αφρική που γειτνιάζει με τη Μεσόγειο, η αστυφιλία αφορά 500.000.000 κατοίκους μέσα στις επόμενες δεκαετίες. Τα δύο πρώτα συμπεράσματα που επιβάλλονται, είναι: η εποχή των μεταναστεύσεων τώρα μόλις αρχίζει και αυτές δεν θα μετακινήσουν μόνον άτομα ή οικογένειες, αλλά συμπαγείς μάζες που θ' αναζητούν αλλού μια νέα ζωή, σε κύματα που είναι δύσκολο ν' αναχαιτιστούν. Πρέπει όμως να διαχειριστούμε αυτή την κατάσταση.

Όσον αφορά την Ευρώπη, η μετανάστευση προς αυτήν πρέπει να θεωρηθεί περισσότερο ως απαραίτητη παρά ως ανησυχητική. Κι αυτό γιατί: 1) η πληθυσμιακή γήρανση και το ελάχιστο ενδιαφέρον που οι νέες γενιές δείχνουν για ορισμένα επαγγέλματα καταδείχνουν ότι η Ευρώπη "έχει ανάγκη από χέρια". Και από μυαλά επίσης, 2) χωρίς αυτούς τους νεοεισερχόμενους, κυρίως νέους, η ηλικιακή πυραμίδα θα συνεχίσει να υποβαθμίζεται και, λόγω έλλειψης ενός σημαντικού ενεργού πληθυσμού όλα τα κοινωνικά και ασφαλιστικά συστήματα θα οδηγηθούν σε κατάρρευση, 3) οι λαοί και οι κυβερνήσεις της Ευρώπης δεν μπόρεσαν να προβλέψουν τη μοιραία γήρανση και δεν θέλησαν να υιοθετήσουν μία πολιτική γεννήσεων την οποία πολλά αντιμετώπιζαν ως προσβλητική ή και πρόστυχη. Αν η Ευρώπη δεν υιοθετήσει μια ξεκάθαρη πολιτική γεννήσεων, και μια ρεαλιστική και ανοιχτή πολιτική για τη μετανάστευση, δεν θα μείνει πλέον η ίδια μέσα στις ερχόμενες μία ή δύο δεκαετίες. Αν δεν ανανεωθεί ηλικιακά κι αν δεν είναι φιλόξενη, αργά αλλά αμείλικτα θα κατακλυσθεί από εκατομμύρια ξένους που, λόγω της γήρανσης της χώρας υποδοχής, δεν θα έχουν κανένα λόγο να αφομοιωθούν.

Η τρι-ηπειρωτική θάλασσα έχει να αντιμετωπίσει τρεις μεγάλους κινδύνους: πολιτισμικοί ανταγωνισμοί, ανισορροπίες και συγκρούσεις. Πρόκειται για διαφορετικά προβλήματα που συνδέονται όμως στενά και που χειροτερεύουν όλα μαζί. Κάθε πρόοδος που πραγματοποιήθηκε, όπως και κάθε πισωγύρισμα σ' έναν από τους τρεις αυτούς τομείς θα έχει συνολική επίπτωση σ' όλους.

Ο πολιτιστικός κίνδυνος είναι πολύ μεγάλος γιατί έχει ιστορικές ρίζες, αγγίζει ζωντανές ευαισθησίες των λαών και, διαμέσου μιας εύκολα εξηγήσιμης ψυχολογικής μεταβίβασης το θρησκευτικό συναίσθημα έγινε αφορμή για μια συμβολική σύγκρουση των δύο πολιτισμών. Δεν υπάρχει δυνατότητα διαμεσολάβησης σε τέτοιου είδους συγκρούσεις. Κάτω από αυτές τις συνθήκες τις συνθήκες η έλλειψη κατανόησης αφορά τόσο το θρησκευτικό ζήτημα όσο και τη σχέση του με την πολιτική και τη νεωτερικότητα. Αυτό το αμάλγαμα είναι ασφαλώς βολικό, όμως, ύστερα από μία καλύτερη θεώρηση των πραγμάτων, τολμούμε να πούμε ότι αναμφίβολα υπάρχουν λιγότερες διαφορές ανάμεσα στα συστατικά στοιχεία των μονοθεϊστικών θρησκειών μας, απ' όσες υπάρχουν στις διαμάχες για τον λαϊκισμό και τη νεωτερικότητα.

Υπάρχει ο τομέας του πολιτικού στοιχείου και η αξίωσή μας να επιβάλλουμε μια Οικουμενική Διακήρυξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που έχουμε συντάξει, και τις συνταγματικές ρυθμίσεις που μας είναι οικείες. Χωρίς ν' απορρίπτουμε αυτό που σήμερα είμαστε, θα μπορούσαμε ν' απορρίψουμε επιτυχώς τις οικουμενικές και δογματικές απαιτήσεις και ν' αποδεχτούμε το άνοιγμα ενός αληθινού διαλόγου

σ' όλα τα επίπεδα, για το θρησκευτικό συναίσθημα και τις σχέσεις του με την πολιτική και τη νεωτερικότητα. Ας αποδεχτούμε, προς το παρόν, ότι αν ο διάλογος μπορούσε να ξεκινήσει, θ' αποκάλυπτε ότι οι διαφορές είναι λιγότερο μεγάλες απ' ό,τι φανταζόμαστε και ότι, απαλλαγμένοι από τις μεσαιωνικές διαστάσεις τους, οι επιδιώξεις και οι πεποιθήσεις έχουν ως κοινό σημείο στο βάθος τον ανθρωπισμό.

Ας αποφύγουμε να συντηρήσουμε έναν πόλεμο πολιτισμών, γιατί η ανάλυση θα έδειχνε ότι, για ένα μεγάλο μέρος, κρύβει μια ανυπόφορη εθνική προκατάληψη, έναν αμοιβαίο εξοστρακισμό και έναν ρατσισμό από πολλές απόψεις εξευτελιστικό.

Η "πολιτιστική" αντιπαράθεση παίζει έναν μεγάλο ρόλο στις μεσογειακές εντάσεις. Είναι σημαντική γιατί έχει να κάνει με τις ταυτότητες και δεν αξίζει λοιπόν να την κάνουμε σύμβολο και παράγοντα επιδείνωσης των διαφορών, που αποτελούν τον πλούτο της Μεσογείου με τον κίνδυνο να καταστήσουμε παραλυτική την ποικιλότητά της.

Εξετάζοντας παράλληλα τη σοβαρότητα και την πολυπλοκότητα των προβλημάτων και την κενότητα των ακολουθούμενων πολιτικών από το σύνολο των εμπλεκομένων μερών, δεν μπορούμε παρά να λυπούμαστε από τον αποσπασματικό χαρακτήρα των διαφόρων στάσεων και παρεμβάσεων. Διαιρεμένη και υποταγμένη, η περιοχή της Μεσογείου δεν μοιάζει να αποτελεί το αντικείμενο ενός συνολικού οραματισμού ή μιας συμπαγούς στρατηγικής. Οι ειδικοί ασχολούνται βεβαίως μ' αυτό και πολλά συνέδρια οργανώνονται πάνω σ' αυτό το ζήτημα, όμως δεν διαγράφεται μία γεωστρατηγική προοπτική και κανένα υπεύθυνο συλλογικό όργανο δεν φαίνεται να μπορεί ή να θέλει να αφιερώσει σ' αυτό την προσοχή, τη φαντασία ή τη θέλησή του.

Πρόληψη των συγκρούσεων

Η προτεραιότητα δίνεται εδώ στις συγκρούσεις γιατί έχουν το χαρακτήρα του επείγοντος.

Για να τις εξετάσουμε με την πιθανότητα να τις αποφύγουμε, να τις περιορίσουμε ή να εμποδίσουμε την αναζωπύρωσή τους, φαίνεται ότι πρέπει να σεβαστούμε κάποιες προφανείς απαιτήσεις:

- Σπάνια μια τοπική σύγκρουση δεν μπορεί να προληφθεί, να περιοριστεί ή να λυθεί με συζητήσεις, διαιτησία ή τοπική μεσολάβηση. Όταν ανακατεύονται οι "μεγάλοι", γεγονός που ασφαλώς πρέπει, κάπου κάπου, να γίνεται, αναλαμβάνουν τον κίνδυνο δημιουργίας πολέμων, εκεί όπου δεν υπήρχαν παρά διαμάχες. Ιδίως όταν πρόκειται για εμπόρους όπλων, όπως είναι πάντοτε.

- Δεν υπάρχει μια αυθεντικά μεσογειακή σύγκρουση που να μην έχει μια μακρινή και ζωντανή ιστορική καταβολή. Δεν μπορεί έτσι να μας αιφνιδιάσει παρά μόνο με τη χρονική συγκυρία, τη μορφή και την ένταση της βίας που εκδηλώνεται. Δεν υπάρχει μη προβλέψιμη σύγκρουση, ακόμη κι αν μερικές έχουν παρουσιαστεί ως τέτοιες. Απλώς δεν είχαν προβλεφθεί.

- Όντας προβλέψιμες, δεν υπάρχει σχεδόν καμία που να μην μπορούσε να είχε εμποδιστεί. Επειδή πρόκειται για "ιστορικές" εντάσεις, με τις οποίες όλοι, επιτόπου είναι συνηθισμένοι να ζουν. Οφείλουμε να επαγρυπνούμε και να έχουμε τα μέσα αποφυγής επεισοδίων, που αναμοχλεύουν τις παλιές έχθρες, γιατί ενώ λίγοι είναι αυτοί που τις ξεχνάνε, λίγοι είναι οι τοπικοί υπεύθυνοι που ονειρεύονται πολέμους, εκτός κι αν τους παροτρύνουμε σ' αυτό.

Η Μεσόγειος έχει ανάγκη από τη δημιουργία μιας μόνιμης διαδικασίας ανάλυσης των εντάσεων όπως και πρόληψης και επίλυσης των συγκρούσεων, ένα σύστημα διαμεσολάβησης, "et ex-post", αφού πρόκειται για παλιές διαμάχες των οποίων πρέπει να εμποδίσουμε την αναζωπύρωση.

Ο μεσογειακός χώρος όντας ένα καζάνι που βράζει με κάθε φωτιά κι ένα θέατρο όπου οι θόρυβοι πολλαπλασιάζονται ατελείωτα, τίποτα δεν θα ήταν πιο αντίθετο με την αποτελεσματικότητα από το να ισχυριστούμε ότι ορίζουμε αυτή τη διπλή διαμεσολάβηση στη βάση αξιών και διαδικασιών που δεν ανταποκρίνονται στη μεγαλοφυΐα του χώρου. Δεν είναι δυνατό να υπάρξουν διαμεσολαβητές που ορίζονται εκ των ενόντων και λαμβάνουν ο καθένας, σε μία δεδομένη στιγμή, μια συγκεκριμένη υποχρέωση. Πρέπει να υπάρξει ένα μόνιμο σύστημα επαγρύπνησης και διαμεσολάβησης μια αληθινή ηθική, που κάθε διαμεσολαβητής, γνωρίζοντας τις πραγματικές συνθήκες, θα είχε εντολή να σεβαστεί το πνεύμα.

Θα γεννιόταν έτσι μία νομολογία, ένας "κώδικας καλής συμπεριφοράς". Στη Μεσόγειο όπως και αλλού είναι ο συνετός που προασπίζει την ειρήνη, όχι ο στρατιωτικός.

Τέλος, όταν οι νοοτροπίες και οι απόψεις θα έχουν αλλάξει θα πρέπει να σχεδιαστούν και να εγκατασταθούν αναλλοίωτα σύνορα, αφού το αμετάβλητο των συνόρων αποτελεί παντού προϋπόθεση της ειρήνης.

Με βάση αυτά τα προφανή πράγματα και μερικά άλλα οι εντάσεις δεν θα εκφυλιστούν σε συγκρούσεις. Απαιτείται πολύς χρόνος πριν αυτά εμπεδωθούν και άρα θα υπάρχουν συγκρούσεις που απαιτούν να είναι διαθέσιμη μία δύναμη επέμβασης και επαναφοράς της ειρήνης. Πως όμως αυτή θα μπορέσει να εμπνεύσει εμπιστοσύνη, που είναι η βάση κάθε συμφωνίας, αν είναι όργανο ξένων δυνάμεων για τις οποίες κανείς δεν πιστεύει ότι είναι ουδέτερες; Πρόκειται για τη σταδιακή εφαρμογή μιας διαδικασίας επαγρύπνησης, διαμεσολάβησης ή διαιτησίας και προετοιμασίας των "σοφών" για να επέμβουν από τη στιγμή που ανακοινώνεται μια ένταση ή παρουσιάζεται ένας κίνδυνος.

Για να προχωρήσει αυτό το σενάριο ειρήνης, πρέπει ν' αναλυθούν οι σκοποί και τα μέσα αντιμετώπισης των ανισορροπιών.

Οι δύο κύριες ισορροπίες είναι η δημογραφική και η κοινωνικο-οικονομική. Για τρεις προφανείς λόγους η δημογραφία δεν είναι μια ακριβής επιστήμη: οι απογραφές δεν αφορούν παρά μόνο ένα μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού και καμία απ' αυτές δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι έχει απόλυτη ακρίβεια· οι προβλέψεις γίνονται όλο και περισσότερο αβέβαιες, αφού η εξέλιξη της ατομικής και κοινωνικής συμπεριφοράς γίνεται με γρηγορότερους ρυθμούς απ' ό,τι φανταζόμαστε: τέλος, λίγοι είναι οι επιστήμονες που ασχολούνται με τη δημογραφία, που είναι ελεύθεροι από κάθε προκατάληψη και πολιτική σκοπιμότητα. Θα προσεγγίσουμε το θέμα με μεγάλη προσοχή.

Μερικές παρατηρήσεις για την απασχόληση στις χώρες του μεσογειακού νότου:

- Ακόμα και στην Τουρκία και στην Τυνησία, η δημογραφική ανάπτυξη είναι ταχύτερη, κατά μέσον όρο σε κάθε δεκαετία από την οικονομική μεγέθυνση και την αύξηση της αγροτικής παραγωγής. Η διαφορά λαμβάνει ανησυχητικές διαστάσεις σε ορισμένες χώρες για τις οποίες με δυσκολία, μπορεί να προβλέψει κανείς πως στο ορατό μέλλον θ' απέφευγαν τα δεινά που τις απειλούν.

- Η αστυφιλία και οι κλιματικές μεταβολές φαίνεται ότι θα συμβάλουν στην επιδείνωση αυτής της διαφοράς κατά τις επόμενες δεκαετίες.

- Ο τουρισμός και οι υπηρεσίες δεν θα μπορέσουν, με εξαίρεση το πετρέλαιο,

ν' αντισταθμίσουν τις αδυναμίες της πλειοψηφίας των μεσογειακών χωρών στον πρωτογενή και τον δευτερογενή τομέα παραγωγής. Η γενικότερη έλλειψη καλλιεργήσιμου εδάφους και νερού δεν θα επιτρέψει καθόλου την ανάπτυξη της αγροτικής απασχόλησης.

- Η μετεγκατάσταση δραστηριοτήτων που προέρχονται από το Βορρά θα περιοριστεί εξαιτίας της αυτοματοποίησης, θα είναι ευκαιριακή και θα εξαρτάται από τις τεχνολογικές και εμπορικές αλλαγές. Το διαθέσιμο τοπικό κεφάλαιο δεν αρκεί για να προσελκύσει σημαντικές επενδύσεις.

- Εν ολίγοις : η εξέλιξη της δραστηριότητας των χωρών του μεσογειακού νότου έχει μικρές πιθανότητες ν' αυξήσει αποφασιστικά την απασχόληση κατά τα επόμενα χρόνια.

Μερικές παρατηρήσεις για το διαθέσιμο "ανθρώπινο δυναμικό".

- Οι διαθέσιμοι νέοι του νότου θα φτάσουν σε πρωτοφανείς μέχρι σήμερα αριθμούς. Οι άνεργοι, άνδρες και γυναίκες, ανέρχονται σε εκατομμύρια και αυξάνονται συνεχώς κάθε χρόνο..

- Οι οικονομίες του μεσογειακού νότου δεν έχουν ούτε τα χρηματικά αποθέματα ούτε την ευελιξία που επέτρεψαν και επιτρέπουν στις ευρωπαϊκές οικονομίες, και το γνωρίζουμε με πόσες δυσκολίες, να αντιμετωπίσουν την ανεργία.

- Για οικονομικούς όσο και κοινωνικο-πολιτιστικούς λόγους αυτή η κατάσταση θα γίνεται όλο και λιγότερο αποδεκτή και κινδυνεύει να ξεπεράσει αρκετά σύντομα τα όρια της ανοχής.

- Αν αναδιπλωθούν στον εαυτό τους οι χώρες του νότου κινδυνεύουν να γνωρίσουν ακραίες κοινωνικές εντάσεις. Και αυτές δεν μπορούν να μην έχουν σοβαρές πολιτικές συνέπειες.

Κάποιες παρατηρήσεις όσον αφορά τις προοπτικές υποδοχής:

- Ο βορράς γνωρίζει μια τέτοια ανεργία που τον κάνει εχθρικό στην άφιξη "καινούργιων χεριών".

- Ο ρόλος που παίζουν στις πολιτικές συζητήσεις η ανεργία και η μετανάστευση, τις οποίες αυθαίρετα ταυτίζουν, καθιστά δύσκολη κάθε αντικειμενικότητα.

- Το πρώτιστο καθήκον των κυβερνήσεων του βορρά είναι η ενημέρωση της κοινής γνώμης για την πραγματικότητα των προβλημάτων και για τους πολύ χαλαρούς δεσμούς που υπάρχουν ανάμεσα στην μετανάστευση και την ανεργία, όπως και για την ανάγκη που έχουν οι χώρες τους από τη συμβολή εξωτερικών εργατικών χεριών.

- Δεν μπορούμε παρ' όλα αυτά να ακολουθήσουμε μια πολιτική "ανοικτών θυρών". Μια ρύθμιση των μεταναστευτικών ρευμάτων ήταν και θα είναι αναγκαία.

- Αυτή η ρύθμιση δεν μπορεί να διασφαλιστεί μόνο με μέτρα αστυνόμευσης, αλλά πρέπει να γίνει αντικείμενο διαπραγμάτευσης ανάμεσα στις χώρες προέλευσης και στις χώρες υποδοχής.

- Η διαπραγμάτευση πρέπει ν' αναφέρεται όχι μόνο στη μετανάστευση και στην υποδοχή αλλά και στην ιδιότητα και τα δικαιώματα των μεταναστών.

- Έτσι οι μεταναστεύσεις δεν μπορούν πια να παραμείνουν μόνο στην ευθύνη των "χωρών υποδοχής" αλλά να είναι συμφωνημένες και ρυθμιζόμενες.

- Όμως καμία μεθοδική προσέγγιση δεν μπορεί να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι μεταναστεύσεις θα μπορέσουν να επιλύσουν τα προβλήματα που θέτει η πληθυσμιακή αύξηση στο νότο. Όλα συγκλίνουν στο να θεωρήσουμε ότι η δημογραφική ανισορροπία μπορεί πρώτα απ' όλα να βρει τη λύση της σε μια ανάπτυξη κατευθυνόμενη από τις κυβερνήσεις και επωφελούμενη από τη βοήθεια του βορρά και των διεθνών οργανισμών. Έχει ασφαλώς έρθει ο καιρός να θεωρήσουμε τη Μεσόγειο ως το πεδίο εφαρμογής μιας στρατηγικής των πολιτών, η οποία προϋποθέτει ότι, χωρίς να περιμένουμε την ειρήνη και για να την βοηθήσουμε, αρχίζουμε να στοχαζόμαστε όλοι μαζί τους στόχους και τα μέσα μιας συν-ανάπτυξης.

Εναπόκειται στην Ευρωπαϊκή Ένωση α' αναλάβει μια πρωτοβουλία, που θα μπορούσε να εμπνέεται από το Σχέδιο Μάρσαλ. Παραβλέποντας τις συμφωνίες ΜΜΑ (Μαγκρεβ - Μασρεκ - Ισραήλ), μπορεί να μελετήσει και να προτείνει μια ευρεία επιχείρηση, μακράς πνοής που, έχοντας ως αντικείμενο τον περιορισμό των ανισορροπιών, και επωφελούμενη από την οικονομική της στήριξη όσο και από αυτήν των πετρελαϊκών δυνάμεων, αλλά και λαμβάνοντας υπόψη τις διαφορετικές πραγματικότητες και τη συγκεκριμένη κατάσταση των χωρών του Ευρωπαϊκού νότου, θα μας επέτρεπε ν' ατενίσουμε το μέλλον με λιγότερο άγχος.

Μόνον η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει τα τεχνολογικά μέσα για να επιτευχθεί ένα τέτοιο Σχέδιο. Διαθέτει τη νομιμοποίηση που θα της επιτρέψει στη συνεχεία να το προτείνει σ' όλους τους εταίρους: μεσογειακά κράτη, διεθνείς οργανισμούς στα πλαίσια των Ηνωμένων Εθνών και του Bretton Woods, Μεγάλες Δυνάμεις τέλος, για να το συζητήσουνε αλλά και για να εργαστούνε μαζί.

Πρόκειται για ένα μεγάλο Σχέδιο όπου η πολιτιστική, η κοινωνική, η οικονομική, και η τεχνολογική συνισταμένη επικρατούν απέναντι στην πολιτική και τη στρατηγική Όμως δεν υπάρχει άλλος δρόμος από αυτόν που συνίσταται, στον διαχωρισμό ανάμεσα στον περιορισμό των ανισορροπιών της πρόληψης και την εξάλειψη των συγκρούσεων. Θα ήταν, σε κάθε περίπτωση, αρκετά ανεύθυνο ν' αναμένουμε μια απίθανη ειρήνη για να βάλουμε σε εφαρμογή της απαραίτητες προϋποθέσεις μιας πιθανής ειρήνης.

Όμως επιμένουμε στο γεγονός ότι το πρόβλημα δεν μπορεί να λυθεί με όσα κάνουν μεμονωμένα οι μεν και οι δε, γιατί το πρόβλημα είναι πολιτικό. Η επίλυση του απαιτεί μία συνολική στρατηγική. Χωρίς αυτό να αποτελεί λόγο για αποφυγή κάθε προσπάθειας η δυσκολία να επιτύχουμε από εταίρους τόσο διαφορετικούς και αντιφατικούς να συμβουλευτεί ο ένας τον άλλο και να δουλέψουν μαζί, δείχνει την αναγκαιότητα της προσπάθειας.

siman2.gif (3377 bytes)