line1.gif (2009 bytes)
corner.gif (356 bytes)
PERIEXOMENA.gif (2519 bytes) editorial.gif (1961 bytes) arthra.gif (1803 bytes) l28.gif (976 bytes)

ΕΝΑ ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ - Η ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ

Του Edgar Morin, συγγραφέα, μεταξύ άλλων, του βιβλίου Σκέψεις για την Ευρώπη, εκδ. Gallimard,Paris 1990, της Ανθρώπινης πολυπλοκότητας, εκδ.Flammarion, Paris 1994 και με τον Sami Nair του Μια πολιτική πολιτισμού, εκδ. Arlea, Paris,1997.

go3.gif (745 bytes)

Η Μεσόγειος των θεών και των ανθρώπων

Του Σπήλιου Παπασπηλιόπουλου

go3.gif (745 bytes)

Η ΕΕ σε αναζήτηση Μεσογειακής Πολιτικής

Του Λουκά Τσούκαλη

go3.gif (745 bytes)

ΕΥΡΩΔΡΟΜΙΟ

του σκεπτικού φεντεραλιστή

Κωνσταντίνος Στεφάνου - Δημήτρης Χρυσοχόου - Panayotis Evangelopoulos - Ευριπίδης Στυλιανίδης

go3.gif (745 bytes)

Η Μεσογειακή Διάσταση της Ευρωπαϊκής Ασφάλειας

Του Κων/νου Λυμπερόπουλου, Πρέσβη έ.τ.

go3.gif (745 bytes)

Η ΤΡΙ-ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ

Προβληματισμός πάνω σε έναν προβληματικό χώρο

Tου Edgar Pisani

Μετάφραση: Τάσος Δουζίνας

go3.gif (745 bytes)

Στην περίμετρο της Μεσογείου τρεις συγκρούσεις ανησυχούν τους ιθύνοντες 2του πλανήτη, η Βοσνία, η Μέση Ανατολή, η Αλγερία. Αλλά και άλλες μπορούν, ανά πάσα στιγμή να ενταθούν, ακόμη και να εκραγούν Κουρδιστάν, Κύπρος, Λίβανος, Κόσσοβο2, “ Μακεδονία” [Τα εισαγωγικά δικά μας] …Και αυτή η θάλασσα αποτελεί μία από τις πιο εύγλωττα ρήγματα ανάμεσα στον εύπορο Βορά και στον εξαρτημένο Νότο. Εν τούτοις, η Μεσόγειος δεν είναι μόνο μια ζώνη καταιγίδων. Παραμένει το λίκνο ορισμένων από τους σημαντικότερους πολιτισμούς του κόσμου. Εξακολουθεί να αποτελεί ένα χώρο επιμιξίας. ΄Έναν τόπο στον οποίο είναι ακόμη δυνατόν να επανεφευρεθεί ένα πνεύμα “συνδαιτημόνων”.

Εάν τα γονίδια και τα χρωμοσώματά μου μπορούσαν να μιλήσουν θα σας διηγούνταν μια μεσογειακή Οδύσσεια που θα ξεκινούσε περίπου όπως αυτή του Οδυσσέα, αλλά πιο νότια, από την ασιατική Μεσόγειο, τη σημερινή Μέση Ανατολή. Θα σας διηγούνταν το ταξίδι τους μέσα από τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, την άφιξή τους στην Ιβηρική Χερσόνησο και στην Προβηγκία. Θα σας μιλούσαν για το ρίζωμα μιας χιλιετίας και περίπου επτακοσίων χρόνων σε μια Ισπανία πλουραλιστική, μια Ισπανία των διαφόρων βασιλείων και των τριών θρησκειών μέχρι, για μερικούς, το 1492, και για άλλους τον 17ο αιώνα. Τα γονίδια και τα χρωμοσώματά μου θα σας έλεγαν πώς αυτοί οι πρόγονοι, οι conversos [ αυτοί που άλλαξαν πίστη ] γνώρισαν κατά τη διάρκεια δύο αιώνων το βάπτισμα της Καθολικής Εκκλησίας. Κατόπιν θα σας διηγούνταν την “εξιουδαισμένη” παραμονή τους στο μέγα δουκάτο της Τοσκάνης, στο Λιβόρνο, μέχρι το τέλος του 18ου αιώνα απ’ όπου, διωγμένοι από τα μεγάλα ρεύματα της οικονομικής επέκτασης της Δύσης, έφθασαν, μέσα στην οθωμανική αυτοκρατορία, στη μεγάλη πόλη της Θεσσαλονίκης, μεγάλο μέρος του πληθυσμού της οποίας αποτελούσαν σεφαράδ που μιλούσαν την παλιά καστιλιάνικη διάλεκτο που προηγήθηκε του jota. Μετά θα σας μιλούσαν για την επιστροφή τους στη Δύση και τέλος την εγκατάσταση τους στη Γαλλία.

Τα γονίδιά μου θα σας έλεγαν ότι όλες αυτές οι διαδοχικές μεσογειακές ταυτότητες ενώθηκαν και συμβίωσαν σε μένα και κατά τη διάρκεια του περίπλου αυτών των δύο χιλιετιών η Μεσόγειος έγινε μια πατρίδα πολύ βαθιά. Τα αισθητήρια κύτταρα της γλώσσας μου είναι μεσογειακά, αποζητούν το λάδι της ελιάς, ενθουσιάζονται με τις ψητές πιπεριές και μελιτζάνες, επιθυμούν tapas ή mezes. Τα αυτιά μου λατρεύουν το φλαμένκο και τις ασιατικές μελωδίες. Και στην ψυχή μου υπάρχει αυτό το -δεν ξέρω τι- που με ταυτίζει με τον ουρανό της , τα νησιά της, τις ακτές της, το άγονο και το εύφορο.

Τα γονίδια θα σας εξομολογούνταν επίσης ότι έζησαν μια τυπικά ιβηρική εμπειρία, την μαρρανική εμπειρία. Ο μαρρανισμός δεν είναι, όπως πολλοί νομίζουν, ένας μυστικός τρόπος να είσαι εβραίος υπό χριστιανική μάσκα ή ένας τρόπος να κρύψεις την εβραϊκή σου καταγωγή σε έναν ειλικρινή χριστιανισμό. Είναι επίσης η εμπειρία της συνάντησης δύο ανταγωνιστικών θρησκειών στο ίδιο πνεύμα και στην ίδια ψυχή. Οπότε δύο τινά συμβαίνουν: είτε αυτός ο ανταγωνισμός προκαλεί την καταστροφή των “επισήμων” στοιχείων της κάθε θρησκείας και απελευθερώνει τότε μια πλούσια μυστικιστική ανάφλεξη, και αυτό συνέβη στην περίπτωση της Therese d’ Avila. Είτε το “σοκ” των δύο θρησκειών εξαφανίζει και τις δύο δημιουργώντας τη γενικευμένη αμφιβολία και τα ερωτηματικά, και αυτό συνέβη στην περίπτωση του Montaigne που ανήκε και αυτός στους conversos. Είτε, πάλι, ο μεγαλοφυής θεός αποσυντίθεται και είναι η φύση που παίρνει τη θέση του και γίνεται θεία και αυτοδημιουργός, και αυτή είναι η περίπτωση του Spinoza. Και εγώ, ναι, είμαι σίγουρα μυστικιστής με τον τρόπο μου, είμαι ορθολογιστής, είμαι σκεπτικιστής, αλλά δεν θα ήμουν ποτέ έτσι χωρίς τη Σεφαράδ [ η Ισπανία στα Εβραϊκά ] , τον ισπανικό κόσμο στο σύνολό του.

Τα γονίδιά μου δεν μου μίλησαν για τη Βαρκελώνη αλλά το πνεύμα μου έχει χαραχθεί από τη Βαρκελώνη. Ήμουν δεκαοκτώ ετών τον Ιανουάριο του 1939 όταν έμαθα ξαφνικά την πτώση της Βαρκελώνης [ την κατάληψή τους από τα στρατεύματα του Φράνκο στη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου πολέμου ]. ΄Έγραψα στο βιβλίο μου Αυτοκριτική “΄Έκλαψα κοιτάζοντας τους τεράστιους τίτλους στη Paris-Soir, κρύβοντας το πρόσωπό μου πίσω από την εφημερίδα, στο σαλόνι όπου οι γονείς μου άκουγαν τα ακορντεόν του ραδιοφώνου του Παρισιού και δεν ήξερα ότι την ίδια ώρα ο συμμαθητής μου Jacques Francis Rolland και μερικοί άλλοι έπαυαν να είναι πια παιδιά και έμπαιναν στην εφηβεία, θρηνώντας μαζί, μόνοι, το τέλος της ελπίδας και ότι όλες οι άλλες ελπίδες που θα γεννιόνταν αργότερα θα χτίζονταν πάνω σε αυτά τα ερείπια”.

Δεν είχα εξιδανικεύσει τη δημοκρατική Ισπανία διότι γνώριζα τις εσωτερικές συγκρούσεις και το σποραδικό εμφύλιο πόλεμο στους κόλπους του μεγάλου εμφυλίου πολέμου που είχαν λεηλατήσει τη Βαρκελώνη, προκαλώντας κυρίως τη δολοφονία του [ καταλανού πολιτικού, ιδρυτή του Εργατικού Κόμματος Ενοποίησης ] από τις σοβιετικές μυστικές υπηρεσίες του στρατηγού Ορλώφ. Αλλά προαισθανόμουν αμυδρά ότι η καταστροφή αυτή ήταν η αρχή μιας ιστορικής καταστροφής ακόμη φοβερότερης. Αισθανόμουν, όπως άλλοι ότι η πτώση της Βαρκελώνης ήταν η αρχή άλλων πτώσεων, κατ’ αρχήν της πτώσης της Γαλλίας μόλις ένα χρόνο αργότερα, στη συνέχεια η πτώση της Ευρώπης.

΄Όταν ανακάλυψα τη Βαρκελώνη, μετά τον πόλεμο, υπέστην αυτό που ένας γερμανός συγγραφέας, μιλώντας ακριβώς για τη Βαρκελώνη, αποκαλεί “ερωτική δηλητηρίαση” . Και αγαπώ περισσότερο από ποτέ τη Βαρκελώνη του σήμερα, πόλη της ελπίδας, της ειρήνης, πόλη ανοιχτή, πλούσια στον καταλανικό της πολιτισμό, τον ισπανικό της πολιτισμό και τους πολιτισμούς των εποίκων της ιβηρικής που “καταλανοποιήθηκαν” στην περιοχή της. Είναι μια πόλη που με την ίδια κίνηση, με την οποία αντλεί στοιχεία από το παρελθόν της, προχωρεί προς το μέλλον της ιβηρικής, της ευρωπαϊκής, της μεσογειακής σύγκλισης.

Αλλά, όπως αισθάνθηκα την πτώση της Βαρκελώνης το 1939, ως τη φοβερότερη προειδοποίηση για την Ευρώπη, αισθάνομαι, από το 1994, ένα σοκ της ίδιας έντασης και γεμάτο καταστροφικούς οιωνούς για την αποσύνθεση του πολυεθνικού πλούτου της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και την πολιορκία του Σεράγεβου. Η Βοσνία-Ερζεγοβίνη δεν ήταν, ήδη από μόνη της, το πρόπλασμα της Ευρώπης που επιθυμούσαμε; Δεν ήταν ταυτόχρονα κοσμική και πολυθρησκευτική; Αυτή η δολοφονία της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης πλήττει την καρδιά της ευρωπαϊκής ιδέας και των δυνατοτήτων της Ευρώπης.

Βλέπουμε να επανεμφανίζεται ένα κακό που νομίζαμε ότι είχαμε ξεπεράσει όταν χτίζαμε την Ευρωπαϊκή Ένωση. Δεν αμφισβητεί κανείς ότι το εθνικό κράτος έπαιξε ένα γόνιμο εκπολιτιστικό ρόλο στην ευρωπαϊκή ιστορία, αλλά έφερε μέσα του τη δυναμικότητα, συχνά απαγορευμένη, της κάθαρσης. Η “εθνική κάθαρση” υπήρξε κατ’ αρχήν θρησκευτική. Συνέβη το 1492 στην Ισπανία, κατόπιν ο θρίαμβος της αρχής cujus regio ejus religio [ η θρησκεία του άρχοντος πρέπει να είναι και η θρησκεία των υπηκόων], η εκδίωξη των προτεσταντών από τη Γαλλία με την ανάκληση του Διατάγματος της Νάντης το 1685, λίγο-πολύ παντού η εκδίωξη ή η γκετοποίηση των εβραίων. Κατόπιν, τον 20ό αιώνα, η κάθαρση μετατράπηκε σε φυλετική και εθνική. Οι ελληνοτουρκικοί πόλεμοι προκάλεσαν μαζικές μετακινήσεις των Ελλήνων της Μικράς Ασίας στην Μακεδονία, των Τούρκων της Μακεδονίας στην Τουρκία, στη συνέχεια ο Χίτλερ θέλησε να “καθαρίσει” τη Γερμανία από τους εβραίους, τους τσιγγάνους, τους διανοητικά ασθενείς. Το τέλος του πολέμου εξεδίωξε τους Γερμανούς της Σιλεσίας, τους Σουδίτες, τους Πολωνούς από την Ουκρανία.

Σήμερα στην πρώην Γιουγκοσλαβία, στην Ευρώπη, στη Μεσόγειο όλες οι συγκρούσεις παίρνουν την τρομερή μορφή των εθνικών και θρησκευτικών διακρίσεων και διαχωρισμών. Το μόνο αντίδοτο στον εθνικισμό βρίσκεται στη “συνεταιριστική αρχή”. Η μοίρα της Ευρώπης παίζεται μεταξύ σύγκλισης και βαρβαρότητας. Και δεν είναι μόνο η μοίρα της Ευρώπης αλλά εκείνη της Μεσογείου.

Μεσόγειος! Έννοια τόσο προφανής που δε θα μπορούσε ποτέ να είναι μυστηριώδης! Θάλασσα που φέρει μέσα της τόσες διαφορές και τόση ενότητα! Θάλασσα της άκρας γονιμότητας και της άκρας στειρότητας! Θάλασσα που το κέντρο της σχηματίζεται από την περιφέρειά της! Θάλασσα ταυτόχρονα ανταγωνισμών και συγκρουσιακής συμπληρωματικότητας του μέτρου και του άμετρου! Λίκνο όλων των πολιτισμών της προόδου και των ανταλλαγών! Μήτρα του πιο ιερού και του πιο ανόσιου πνεύματος! Μήτρα των πολυθεϊστικών και των μονοθεϊστικών θρησκειών! Μήτρα των μυστηριακών πολιτισμών που υπόσχονται την εκ νεκρών ανάσταση και της σοφίας που απαιτεί την παραδοχή το τέλος που σηματοδοτεί ο θάνατος! Μήτρα της φιλοσοφίας, της θεοσοφίας, της γαστροσοφίας και της οινοσοφίας! Μήτρα του ορθολογισμού, της κοσμικότητας και του ανθρωποκεντρισμού! Μήτρα της αναγέννησης και του εκσυγχρονισμού του ευρωπαϊκού πνεύματος! Θάλασσα της επικοινωνίας των ιδεών και της σύντηξης των γνώσεων, που ήξερες πως να κάνεις γνωστό τον Αριστοτέλη από τη Βαγδάτη μέχρι τη Φέζ πριν να τον οδηγήσεις στη Σορβόνη! Θάλασσα των τριών ηπείρων, των γόνιμων συναντήσεων και των τραγικών ρήξεων ανάμεσα στην Ανατολή και στη Δύση, στο Βορρά και στο Νότο! Θάλασσα που γέννησες τον κόσμο και που παραμένεις, για μας τους Ευρωπαίους, ο κόσμος μας!

Η Μεσόγειός μας μίκρυνε, έγινε μια λίμνη της πλανητικής εποχής που βρέχει το νότο της Ευρώπης στις διαστάσεις μιας Ελβετίας απέναντι στις τεράστιες ηπειρωτικές μάζες που βρέχει ο Ειρηνικός, νέο παγκόσμιο κέντρο βαρύτητας. Αυτή λοιπόν η Μεσόγειος, που θα έπρεπε να απολαμβάνει την ησυχία και την ηρεμία μιας λίμνης ξαναγίνεται, εν τούτοις, τόπος καταιγίδων. Αυτή η περιθωριοποιημένη Μεσόγειος ξαναγίνεται μία από τις σημαντικότερες σεισμικές ζώνες του πλανήτη μας.

Συναγερμός! Λέω συναγερμός διότι η Ευρώπη τείνει να μεταστραφεί από τη Μεσόγειο τη στιγμή ακριβώς που στη Μεσόγειο συσσωρεύονται προβλήματα και κίνδυνοι. Τα φαινόμενα διαμελισμού, φθοράς, απομονωτισμού που αναπτύσσονται σχεδόν παντού επηρεάζουν ιδιαίτερα τη Μεσόγειο. Και κάτι επιπλέον : η θάλασσα της επικοινωνίας γίνεται η θάλασσα των διακρίσεων και των διαχωρισμών, η θάλασσα των επιμιξιών γίνεται η θάλασσα των θρησκευτικών, εθνικών και κρατικών εκκαθαρίσεων. Οι μεγάλες πόλεις του κοσμοπολιτισμού, χωνευτήρια της μεσογειακής κουλτούρας, έσβησαν η μία μετά την άλλη μέσα στη μονοχρωμία : Θεσσαλονίκη, Κωνσταντινούπολη, Αλεξάνδρεια, Ταγγέρη, Βηρυτός, το Σεράγεβο που ψυχορραγεί.

Μετά το 1989 η δυτική Ευρώπη, στρεφόμενη προς την ανατολική που άνοιγε τις πύλες της μεταστράφηκε από τα θεμελιώδη προβλήματα της Μεσογείου που την αφορούν ζωτικά. Η ευρωπαϊκή οικονομία στράφηκε προς τις δυναμικές αγορές της Ανατολής και κοιτάζει , πέρα από αυτές, την τεράστια κινεζική αγορά. Η Μεσόγειος ξεχνιέται κάθε μέρα και περισσότερο.

Οι ευρωπαϊκές δυνάμεις απεδείχθησαν αδύναμες ενώπιον της ισραηλο-παλαιστινιακής σύγκρουσης, της τραγωδίας της πρώην Γιουγκοσλαβίας και παρακολουθούν “αποβλακωμένοι” την αλγερινή τραγωδία.

Οι χώρες του ευρωπαϊκού Νότου, ιδιαίτερα το λατινικό τόξο δεν επεξεργάστηκαν μια κοινή αντίληψη για μια μεσογειακή πολιτική. Η ανοικτή Ευρώπη τείνει να ξαναγίνει η Ευρώπη της απόρριψης. Τη στιγμή κατά την οποία είχαν αρχίσει οι απόπειρες ευρωπαϊκής ενσωμάτωσης του Ισλάμ ( είτε οψιγενείς, όπως στην Ισπανία, που επανεντάσσει στην ταυτότητά της το μαυριτανικό παρελθόν της, είτε σύγχρονες, όπως στη Γαλλία και στη Γερμανία με τους μετανάστες από το Μαγκρέμπ και την Τουρκία) ιδού που επανέρχεται ο παλαιός ευρωπαϊκός δαίμονας: η απώθηση, ο αποκλεισμός του Ισλάμ . Η σερβική επίθεση στη Βοσνία δεν είναι απλώς ατυχής, είναι η επιδίωξη μιας επανάκτησης.

Επιτρέψαμε να καταστραφεί ο πολυσυλλεκτικός και πολυεθνικός χαρακτήρας της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και μόλις αυτή ακρωτηριάστηκε και κατέληξε ένα μουσουλμανικό κρησφύγετο, τρομάξαμε στην ιδέα ενός μουσουλμανικού κράτους. Παντού, ο απαραίτητος συνεταίρος θεωρείται όλο και περισσότερο ο δυναμικός αντίπαλος και τούτο σε κάθε μια από τις τέσσερις γωνιές της Μεσογείου ( βόρειο-δυτικά και νότιο-ανατολικά ).

Η Μεσόγειος, ως κοινός παρονομαστής, χάνεται. Και ακόμη χειρότερο : πρέπει να κατανοήσουμε ότι το μεγάλο σεισμικό τόξο που ξεκινά από τον Καύκασο στην Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν που λεηλάτησε πριν από πενήντα χρόνια τη Μέση Ανατολή εξαπλώθηκε στη Δυτική Μεσόγειο. Λεηλάτησε τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, αφανίζει την Αλγερία. Είναι το τόξο πάνω στο οποίο γίνονται μιασματικοί και θανατηφόροι οι ανταγωνισμοί Ανατολής/Δύσης, Βορρά/Νότου, πλούτου/φτώχειας, γήρατος/νεότητας, κοσμικότητας/θρησκείας, ισλάμ/χριστιανισμού/ιουδαισμού… Μπορούμε να ελπίσουμε , χωρίς ωστόσο καμμιά βεβαιότητα σε μια προοδευτική ειρήνευση στη Μέση Ανατολή, κυρίως μέσω μιας εθνικής ανεξαρτησίας της Παλαιστίνης. Αλλά η γεωγραφική-ιστορική μαύρη τρύπα παραμένει, ενώ δύο νέες μαύρες τρύπες σχηματίστηκαν στη Βοσνία και στην Αλγερία.

Στην Αλγερία εμφανίστηκαν οι καταστροφικές συνέπειες όχι μόνον της ψήφισης του FIS [του Ισλαμιστικού Μετώπου Σωτηρίας], αλλά και της άρνησης αυτής της ψήφου και όλα οδηγούν στην έκρηξη. Τι θ’ απογίνει η Αλγερία; Ποιά τρομακτική γεωπολιτική ανατροπή πρόκειται να συντελεσθεί εκεί; Πηγαίνουμε ξανά προς ένα “κλείσιμο” της Μεσογείου; Μια πυρπόληση;

Υπό τις τραγικές αυτές συνθήκες, οι μεγαλύτεροι εχθροί είναι εκείνοι που συνεργάζονται μεταξύ τους. Όπως, άλλωστε, συνέβη στην Ιταλία, ίδιοι μέθοδοι και ίδιοι στόχοι για την κόκκινη και τη μαύρη τρομοκρατία που κοινό στόχο είχαν να καταλύσουν τη δημοκρατία. Το ίδιο στο Ισραήλ και την Παλαιστίνη, οι φανατικοί εχθροί, Ισραηλινοί και Άραβες συνεργάζονται με μεγάλη προθυμία για να σαμποτάρουν την ειρήνη. Το ίδιο και στην Αλγερία, η τρομοκρατία των επιθέσεων και της καταστολής συνεργάζονται για να εμποδίσουν κάθε δημοκρατική προσπάθεια. Παντού τα αντίπαλα μίση έχουν ένα κοινό εχθρό: την ομόνοια, τη συμφιλίωση, την κατανόηση, τη συγγνώμη.

Θα μπορέσουμε να σώσουμε τη Μεσόγειο; Θα μπορέσουμε να θεμελιώσουμε και να αναπτύξουμε την επικοινωνιακή της λειτουργία; Θα μπορέσουμε να θέσουμε ξανά σε ενέργεια αυτή τη θάλασσα των ανταλλαγών, των συναντήσεων, αυτό το χωνευτήριο πολιτισμών, αυτή τη μηχανή παραγωγής κουλτούρας;

Υπάρχουν λύσεις οικονομίας, αλλά οι λύσεις στο επίπεδο της οικονομίας και μόνον είναι ανεπαρκείς και πολλές φορές προβληματικές. Έτσι το ΔΝΤ υποχρεώνει τα κράτη να υπακούσουν στις απαιτήσεις του προκειμένου να λάβουν τα πολυπόθητα δάνεια, από την άλλη όμως πλευρά υποχρεώνονται να μην υπακούσουν προκειμένου να αποφύγουν την πολιτική και κοινωνική έκρηξη. Χρειάζεται η ανάπτυξη, αλλά χρειάζεται εξίσου να ξανασκεφθούμε και να μεταβάλλουμε την αντίληψή μας για την ανάπτυξη, η οποία είναι υπανάπτυκτη. Έτσι, δε χρειάζεται μόνον να θεμελιώσουμε τη βιομηχανική οικονομία, αλλά και να εφεύρουμε ξανά την οικονομία της συνεννόησης και της συνεργασίας.

Ήδη, οι αμέτρητοι συνταξιούχοι που καταφθάνουν στις ακτές της βόρειας Μεσογείου αναζητούν όχι μόνον τον ήλιο και την καλοκαιρία, αλλά μια ζωή ευχάριστη, την απόλαυση της ζωής, την τέχνη της ζωής. Στη μεσογειακή τέχνη της ζωής υπάρχει η δημόσια πλατεία, το paseo, το corso, που αποτελούν επίσης τρόπους επικοινωνίας. Υπάρχει η γασρτοσοφία μας που προσφέρει τον καρπό και το κλαδί της ελιάς. Οι κεντρο- και βόρειοευρωπαίοι που έρχονται είτε για τις διακοπές τους είτε μονιμότερα και εγκαθίστανται σε τόπους που έχουν ακόμη διατηρηθεί έρχονται αναζητώντας το αντίδοτο στη μηχανοποίηση, τη χρονομετροποίηση, την ανωνυμοποίηση, τη βιασύνη.

Διαθέτουμε στους πολιτισμούς μας τις δυνάμεις για να αντισταθούμε στην τυποποίηση και την ομοιογενοποίηση. Τα τοπία μας, οι ιστορικοί μας χώροι, τα μνημεία μας, η αρχιτεκτονική του παρελθόντος μας δεν είναι μόνον αντικείμενα αισθητικής. Ακτινοβολούν τα κύματα που μας διαπερνούν, διυλίζουν τους χυμούς που εκχέουμε, μας ενσταλάζουν αφανέρωτες αλήθειες που γίνονται οι αλήθειες μας. Μήπως δεν έχουμε αποστολή να διαδώσουμε αυτή την τέχνη του ζην απολαμβάνοντας την πίτσα, το κουσκούς, τον ταραμά, τις tapas και τα κρασιά μας;

Αλλά η υπεράσπιση και η ανάδειξη μιας ποιότητας ζωής επιβάλλουν αντίσταση σε ό,τι βάρβαρο φέρνει η αλόγιστη τεχνολογική ανάπτυξη, η ξέφρενη επιδίωξη κέρδους εις βάρος των σχέσεων αλληλοβοηθείας και αμοιβαιότητας, η επέκταση του μπετόν και της ασφάλτου που έχουν ήδη παραμορφώσει τόσες και τόσες ακτές μας.

Απαιτούν μια πολιτική αναγέννησης της Μεσογείου που περιλαμβάνει φυσικά την εξυγίανση της θάλασσας και την αποκατάσταση του υδάτινου πληθυσμού της. Όλα αυτά έχουν αρχίσει σποραδικά, όμως τούτο πρέπει να γίνει συστηματικά και από κοινού. Μια τέτοια πολιτική πρέπει να περιλαμβάνει, όσο είναι δυνατό να γίνει και όπου αυτό είναι δυνατό, την επιστροφή σε αγροτικές δραστηριότητες, την ανάπτυξη της κηπουρικής και μιας ποιοτικής αγροκαλλιέργειας, πράγμα που για την αμπελουργία ήδη εκδηλώνεται σε πολλές χώρες με την ποιοτική πρόοδο που επιτυγχάνεται με την επιλογή των μεθόδων κλαδέματος, παραγωγής του κρασιού, του βιολογικού χαρακτήρα των λιπασμάτων. Τέλος, πρέπει να γνωρίζουμε ότι στη γενετική επιστήμη θα βρούμε σύντομα τον τρόπο να καλλιεργούμε φυτά που θα αντλούν το άζωτο από τον αέρα και θα το επανεισάγουν στη γη και, σε ευρύτερη κλίμακα, θα μετατρέψουμε ξανά σε καλλιεργήσιμα εδάφη ελάχιστα γόνιμα.

Τέλος, δεν είναι μόνον η υπεράσπιση της ποιότητας της ζωής, αλλά η υπεράσπιση της ίδιας της ζωής που απαιτούν μια πολιτική θετική έναντι της μετανάστευσης, η οποία δεν θα είναι εφικτή παρά μόνον εάν μπορέσουμε να αντικαταστήσουμε το δημογραφικό φόβο και το φόβο περί του “ έθνους”, που, δυστυχώς σήμερα, είναι συνδεδεμένοι με την αναβίωση της ευγενικής έννοιας της φιλοξενίας, του συναισθήματος της συμπληρωματικότητας του γείτονα, του σεβασμού του συνανθρώπου της αγάπης για τη διαφορετικότητα και την ποικιλία.

Αλλά, κατ’ αρχήν, πρέπει να κινητοποιηθούμε ενάντια στο μεγάλο σεισμικό χάσμα που κατέλαβε την Ευρώπη. Πρέπει να πάψουμε να θεωρούμε το Ισλάμ και τον αραβισμό ως μονόλιθους ή ως κίνδυνος. Πρέπει να σκεφθούμε τα τόσα “καψόνια”, τα τόσα περιστατικά “απονομής” της δικαιοσύνης με δύο μέτρα και δύο σταθμά, τις τόσες διαψεύσεις.

Πρέπει να συνδέσουμε, να ενώσουμε, να ξαναδώσουμε την προτεραιότητα σε ό,τι είναι κοινό, να αποκαταστήσουμε την κοινή ταυτότητα υπό και μέσα από τη διαφορά, ώστε να μπορέσουμε να αναδείξουμε την ταυτότητα του πολίτη της Μεσογείου μέσα από τις πολυ-ταυτότητές μας, γιατί όλοι έχουμε πολλές ταυτότητες, και οι διάφορες ταυτότητές μας πρέπει να τυλιχθούν σε μιά και μόνη σπείρα αντί να “μπήγονται” οι μεν μέσα στις δε.

Δεν μπορεί να υπάρξει αδελφοσύνη χωρίς το αίσθημα της μητρικής στοργής: πρέπει να αναζωογονήσουμε τη μητέρα μας θάλασσα. Υπάρχει ένας απλουστευτικός υπεραισιόδοξος μύθος για τη Μεσόγειο που αγνοεί ότι ακριβώς τόσοι και τόσοι διαμελισμοί, καταστροφές, μισαλλοδοξίες προέρχονται από την ίδια τη Μεσόγειο. Όμως τον έχουμε ανάγκη αυτό τον πλούσιο μύθο που εκφράζει τις προσδοκίες μας και την επίτευξη των μεγαλύτερων δυνατοτήτων μας. Μας χρειάζεται κατανόηση, πολλή κατανόηση. Τι είναι η κατανόηση που είναι διαφορετική και συμπληρωματική από τη δικαιολόγηση; Είναι αυτό που επιτρέπει σε μας, τα ανθρώπινα όντα, να θεωρούμε τον άλλον ως άνθρωπο κατ’ εικόνα δική μας, ως το alter ego , και να κατανοούμε εκ των έσω τα συναισθήματα και τις αντιδράσεις του. Η κατανόηση προς τον άλλον είναι σήμερα απολύτως επιβεβλημένη.

Αλλ’ αυτό προϋποθέτει επίσης μια μεγάλη ηθική αναγέννηση, μια μεγάλη ηθική αλλαγή. Πρέπει να θέλουμε εκ βάθους καρδίας την ομόνοια, τη συμφιλίωση, τη συμπόνια, τη συγχώρεση. Και θα τελειώσω το λόγο μου με τον υπέρτατο χαιρετισμό κάθε Ευρωπαίου: Η ειρήνη μαζί σας. Η ειρήνη μαζί σας.

Το παρόν κείμενο αποτελεί , στα βασικά του σημεία, το λόγο που εκφώνησε ο συγγραφέας στη Βαρκελώνη, όπου του απενεμήθη το διεθνές βραβείο Catalunya το 1994.

 

siman2.gif (3377 bytes)