line1.gif (2009 bytes)
corner.gif (356 bytes)
PERIEXOMENA.gif (2519 bytes) editorial.gif (1961 bytes) arthra.gif (1803 bytes) l28.gif (976 bytes)

ΕΝΑ ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ - Η ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ

Του Edgar Morin, συγγραφέα, μεταξύ άλλων, του βιβλίου Σκέψεις για την Ευρώπη, εκδ. Gallimard,Paris 1990, της Ανθρώπινης πολυπλοκότητας, εκδ.Flammarion, Paris 1994 και με τον Sami Nair του Μια πολιτική πολιτισμού, εκδ. Arlea, Paris,1997.

go3.gif (745 bytes)

Η Μεσόγειος των θεών και των ανθρώπων

Του Σπήλιου Παπασπηλιόπουλου

go3.gif (745 bytes)

Η ΕΕ σε αναζήτηση Μεσογειακής Πολιτικής

Του Λουκά Τσούκαλη

go3.gif (745 bytes)

ΕΥΡΩΔΡΟΜΙΟ

του σκεπτικού φεντεραλιστή

Κωνσταντίνος Στεφάνου - Δημήτρης Χρυσοχόου - Panayotis Evangelopoulos - Ευριπίδης Στυλιανίδης

go3.gif (745 bytes)

Η Μεσογειακή Διάσταση της Ευρωπαϊκής Ασφάλειας

Του Κων/νου Λυμπερόπουλου, Πρέσβη έ.τ.

go3.gif (745 bytes)

Η ΤΡΙ-ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ

Προβληματισμός πάνω σε έναν προβληματικό χώρο

Tου Edgar Pisani

Μετάφραση: Τάσος Δουζίνας

go3.gif (745 bytes)

ους Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες τον άγριο Ποσειδώνα" που λυμαίνονταν τη θάλασσα του Οδυσσέα τους βρίσκουμε και σήμερα ανάμεσά μας με άλλα ονόματα. Οι εθνικιστικοί παροξυσμοί διαφόρων μορφών και αποχρώσεων, που άλλοτε οδηγούν στη θηριωδία της "εθνικής κάθαρσης" και άλλοτε σε συστηματική γενοκτονία, δεν είναι φαινόμενα αποκλειστικά μεσογειακά αλλά έχουν πάρει τερατώδεις διαστάσεις στον μεσογειακό χώρο.

Ο θρησκευτικός φανατισμός με τη μορφή του ριζοσπαστικού ισλαμισμού (φονταμενταλισμού), που ξεπερνά σε ένταση τις χειρότερες στιγμές του Μεσαίωνα, ενδημεί σε όλη την έκταση του μεσογειακού χώρου.

Οι παντός είδους ηγεμονισμοί, που συνοδεύονται συνήθως από επεκτατικές πρακτικές, αλλού παίρνουν τη μορφή βάναυσης παραβίασης βασικών κανόνων διεθνούς δικαίου και αλλού τη μορφή έμπρακτης δια των όπλων διεκδίκησης.

Μια σειρά ολόκληρη από "άνθη του κακού" εξ ίσου δηλητηριώδη υφέρπουν επικίνδυνα χωρίς να προκαλούν ισχυρές αντιδράσεις, είτε γιατί η προσοχή είναι εστραμμένη στα "μείζονα", είτε γιατί ο εθισμός προκαλεί αδιαφορία.

Η συστηματική και βάναυση καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και οι τρομοκρατικές πρακτικές μαζί με την εγκληματική διάδοση των ναρκωτικών αποτελούν πρόσθετες μορφές ενδημούντων κινδύνων.

Τα φαινόμενα αυτά, που έχουν πάρει ανησυχητικές διαστάσεις τα τελευταία χρόνια ιδιαίτερα στην Ανατολική Λεκάνη, αποτελούν μία ανεπανάληπτη πρόκληση για την Ευρώπη ολόκληρη και προοιωνίζουν τεράστιους κινδύνους για την ειρήνη στην περιοχή. Άρχισαν να εμφανίζονται μετά την κατάρρευση της μιας από τις δύο Υπερδυνάμεις και το τέλος μιας διπολικής ισορροπίας που κρατούσε υπό έλεχγο πολλές από τις δυνάμεις που βλέπουμε σήμερα ν' αναπτύσσονται.

Κατά τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου ο κίνδυνος ολικής καταστροφής και η εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στις δύο Υπερδυνάμεις επέτρεπε τοπικές μόνο αναμετρήσεις περιορισμένης έκτασης σε σημεία όπου δεν εθίγοντο καίρια συμφέροντα της μιας ή της άλλης από τις δύο αντιπάλους.

Εκρηκτικές καταστάσεις όπως το Παλαιστινιακό, η Αραβοϊσραηλινή διαφορά, η Κυπριακή τραγωδία ή ο Κανταφικός επεκτατισμός δεν έφθασαν ποτέ, παρά τις περιοδικές εξάρσεις, στο σημείο να διαταράξουν τις λεπτές ισορροπίες ανάμεσα στις δύο υπερδυνάμεις.

Το άδοξο τέλος του άλλοτε κραταιού Ανατολικού Συνασπισμού στην Ευρώπη ανέτρεψε άρδην και τις ισορροπίες δυνάμεων στον μεσογειακό χώρο.

Οι χώρες της περιοχής βρέθηκαν μπροστά σε ένα νέο περιβάλλον λιγότερο ή περισσότερο απειλητικό, αλλά πάντως γεμάτο προκλήσεις και αβεβαιότητες.

Οι δυνάμεις που εμφανίσθηκαν στο προσκήνιο μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Αυτοκρατορίας παραμένουν ανεξέλεγκτες, διότι το Ευρωπαϊκό Σύστημα Ασφαλείας αποδεικνύεται ανέτοιμο να προσαρμοσθεί στις νέες συνθήκες και να βρει μια νέα ισορροπία. Σχεδιασμένο πριν από 40 χρόνια για την αντιμετώπιση της Σοβιετικής απειλής συνεχίζει να έχει σαν κεντρική του φροντίδα την Ανατολική Ευρώπη.

Η αναπροσαρμογή του ΝΑΤΟ στις νέες συνθήκες χρονοτριβεί και εν πάση περιπτώσει το κύριο μέλημα των δύο είναι η Μεσόγειος. Άλλες δυνάμεις ή μηχανισμοί ικανοί να προλάβουν τις εκρήξεις που διαγράφονται δεν φαίνονται στον ορίζοντα. Ούτε η ΔΕΕ ούτε η ΔΑΣΕ ούτε βέβαια η δειλή προσπάθεια της Ένωσης με τη Διάσκεψη της Βαρκελώνης είναι σε θέση ν' αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις που αναπτύσσονται στη Μεσόγειο.

Η άποψη που υποστηρίζει εδώ είναι, ότι ο κίνδυνος νέων επιπλοκών για την Ευρώπη βρίσκονται περισσότερο στη Μεσόγειο παρά στην Ανατολική Ευρώπη, όταν και το ΝΑΤΟ και η ίδια η Ένωση έχει αναπτύξει πρωτοβουλίες ελέγχου του χώρου.

Τα χρόνια προβλήματα και η ισλαμική αναγέννηση

Η διπολική ισορροπία στη Μεσόγειο έκρυβε κάτω από μια επίφαση status quo την ανάπτυξη μιας νέας δυναμικής σε δύο επίπεδα, το πολιτικό και το κοινωνικοπολιτικό.

Η διπολική ισορροπία στηριζόταν σε λεπτές ισορροπίες ανάμεσα στις χώρες της περιοχής που διατηρούσαν στην εξουσία καθεστώτα αυταρχικά. Ο φόβος αναταραχής και αποσταθεροποίησης από τυχόν ριζικές πολιτικές μεταβολές ήταν παράγων αποτρεπτικός πολιτικών εξελίξεων.

Η χρόνια αντιπαράθεση του αραβικού κόσμου με τη Δύση, εξαιτίας του Παλαιστινιακού, εδραίωσε πολιτικές τοποθετήσεις αντιδυτικές, που μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης απέκτησαν μια νέα δυναμική.

Στο υπόβαθρο αυτής της πολιτικής αντιπαράθεσης με τη Δύση βρίσκεται και το τεράστιο χάσμα στο επίπεδο ανάπτυξης ανάμεσα στην αραβική και την Ευρωπαϊκή Μεσόγειο.

Η χρόνια υπανάπτυξη των χωρών της νότιας όχθης, που οφείλεται σε αριθμό παραγόντων, όπως οι αποικιοκρατικές καταβολές του οικονομικού συστήματος, οι καθυστερημένες πολιτικές δομές, η πληθυσμιακή έκρηξη και άλλους δευτερεύοντες παράγοντες, έχει φθάσει πλέον σε ακραία όρια και αποδίδεται πολύ εύκολα στην πολιτική της Δύσης.

Η αλήθεια είναι ότι οποιαδήποτε προσπάθεια οικονομικής ανάπτυξης καταβάλλεται στις ΤΜΧ προσκρούει σε δύο αρνητικούς παράγοντες.

Σε καθεστώτα δημοκρατικού ελλείμματος και έντονου κρατικού παρεμβατισμού, η οικονομία της αγοράς και ο εκσυγχρονισμός της είναι λέξεις κενές περιεχομένου.

Και ενώ οι αγκυλώσεις αυτές δεν επιτρέπουν την αύξηση του εθνικού εισοδήματος, ο πολλαπλασιασμός του ενεργού πληθυσμού εντείνει την ανεργία και την εξαθλίωση.

Η έξοδος από τον φαύλο κύκλο της υπανάπτυξης επιχειρείται με την προσφυγή στη θρησκευτική πίστη ή τη βία και την εγκληματικότητα ή και τα δύο μαζί.

Η άλλη διέξοδος είναι η μετανάστευση στην Ευρώπη. Το φαινόμενο της παράνομης οικονομικής μετανάστευσης λαμβάνει σήμερα σοβαρές διαστάσεις και εκτός των άλλων επιπτώσεων έχει άμεση επίδραση και σ' ένα σοβαρό χρόνιο πλέον ευρωπαϊκό πρόβλημα, τα υψηλά ποσοστά ανεργίας σε όλες τις Ευρωπαϊκές χώρες.

Τα χρόνια αυτά προβλήματα οξύνθηκαν αντί να αμβλυνθούν στην τριακονταετία που μας πέρασε. Οι ανισότητες μεταξύ βορρά και νότου διευρύνθηκαν και μαζί μ' αυτές εδραιώνεται το αίσθημα μεταξύ των πληθυσμών των χωρών της Μεσογείου, ότι είναι θύματα άδικης μεταχείρισης εκ μέρους των ισχυρών της Δύσης. Το αίσθημα τούτο καλλιεργείται κατάλληλα από ηγέτες που φέρουν μεγάλο μέρος της ευθύνης για την καταβαράθρωση και κατάρρευση των οικονομιών των χωρών τους.

Κάτω από αυτές τις συνθήκες δεν είναι καθόλου παράδοξο φαινόμενο η αναζωπύρωση του θρησκευτικού αισθήματος στην πιο ακραία μορφή του, αυτή του φανατισμού.

Στην ήπια καλοήθη μορφή της η ισλαμική αναγέννηση εμφανίζεται σαν μια αναζωπύρωση του θρησκευτικού αισθήματος σε λαούς που αναζητούν στην πίστη την παραμυθία από την κοινωνική εξαθλίωση. Απογοητευμένοι από τα αυταρχικά, απηρχαιωμένα και ανίκανα να δώσουν λύσεις, πολιτικά συστήματα των χωρών τους οι αραβικοί λαοί της Μεσογείου στρέφονται προς τη μόνη ελπίδα που τους απέμεινε, την ισλαμική πίστη.

Σε ορισμένες χώρες εν τούτοις τα ευρέα αυτά κοινωνικά στρώματα ποδηγετούνται και καθοδηγούνται από εξτρεμιστικές μειοψηφίες, που στοχεύουν στη βίαιη ανατροπή του κατεστημένου. Η επιστροφή σε "καθαρές μορφές λατρείας", που συνεπάγεται η στάση αυτή, ανακόπτει βέβαια και την πορεία προς τον εκσυγχρονισμό και την οικονομική ανάπτυξη.

Η ριζοσπαστική αυτή τάση της ισλαμικής αναγέννησης (φονταμενταλισμός) αποτελεί τη δεύτερη και επικίνδυνη μορφή της ισλαμικής αναγέννησης. Πρωτοεμφανίστηκε στο Ιράν σαν αντίδραση κατά ενός καταπιεστικού καθεστώτος και εξαπλώνεται σταδιακά σε όλο τον χώρο της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής.

Ο Φονταμενταλισμός δεν είναι καθαρό θρησκευτικό συναίσθημα, αλλά ευρύτερο κοινωνικό φαινόμενο ανάμικτο με αραβικό εθνικισμό και πολιτικούς στόχους.

Ο ισλαμικός Φονταμενταλισμός έχει τις ρίζες του στη θρησκευτική παράδοση, βρίσκει, όμως, τροφή στην οικονομική και κοινωνική εξαθλίωση και αντλεί την ένταση και την έκτασή του στην πολιτική συμπεριφορά της Δύσης απέναντι στους Άραβες.

Η ανεπιφύλακτη στήριξη του Ισραήλ, όλα τα ψυχροπολεμικά χρόνια, η μαζική επίδειξη δυνάμεως κατά την κρίση του Κόλπου η οποία, αφ' ης στιγμής ο κύριος υπεύθυνος Saddam Hussein διεσώθη, εξελήφθη ως ανελέητη εχθρότητα κατά του Ιρακινού λαού, έχουν προκαλέσει στον αραβικό κόσμο αισθήματα ελάχιστα φιλικά προς τις ΗΠΑ και τη Δύση γενικότερα.

Δυσαρέσκειες, ιδίως μεταξύ των γειτόνων της, προκαλεί και η χωρίς επιφυλάξεις στήριξη της Τουρκίας, που εκλαμβάνεται από τους Άραβες σαν μία ακόμη έκφραση της πολιτικής συστηματικής στήριξης από τις ΗΠΑ καθεστώτων και δυνάμεων εχθρικών προς τους Άραβες, όπως αυτή του Σάχη της Περσίας παλαιότερα ή του Ισραήλ.

Η πολιτική αυτή έστρεψε τους Άραβες προς την τριτοκοσμική ουδετερότητα ευμενή προς τη Σοβιετική Ένωση από την οποία ανέμεναν υποστήριξη στη διένεξή τους με το Ισραήλ.

Σήμερα, που έχουν χάσει την υποστήριξη της πρώην Σοβιετικής Υπερδύναμης, αναζητούν στήριγμα στην Ευρώπη, η οποία όμως συνεχίζει να συμπλέει με τις ΗΠΑ, διότι βρίσκεται σε αδυναμία ν' αρθρώσει τον δικό της πολιτικό λόγο.

Είναι απαραίτητο στην Ευρώπη να κατανοήσουμε τις "πολιτικές" ρίζες του φονταμενταλισμού, διότι μέχρι τώρα έχουμε σταθεί κυρίως στις θρησκευτικές και τις κοινωνικοοικονομικές.

Το γεγονός ότι ο φονταμενταλισμός έχει έντονες πολιτικές καταβολές είναι και ένας από τους λόγους που παίρνει διαφορετική μορφή κατά χώρα και περιοχή ανάλογα με τις εμπειρίες του η κάθε μία έχει βιώσει στις σχέσεις της με τη Δύση είτε την Ευρωπαϊκή είτε την Υπερατλαντική.

Οι παραπάνω γενικές επισημάνσεις επαληθεύονται σε κάθε μία από τις εστίες εντάσεως στον Μεσογειακό χώρο.

Οι εστίες αυτές εμφανίζουν διαφορετικά εξωτερικά χαρακτηριστικά η κάθε μία, αλλά έχουν σαν κοινό παρανομαστή τις δυνάμεις του εθνικισμού και του θρησκευτικού φανατισμού, που απελευθερώθηκαν μετά την πτώση των ολοκληρωτικών καθεστώτων και δυνάμωσαν εκμεταλλευόμενες τις εγγενείς αδυναμίες του Ευρωπαϊκού Συστήματος Ασφαλείας.

Η πιο ανησυχητική εστία τη στιγμή αυτή βρίσκεται στο Maghreb με επίκεντρο την Αλγερία, όμως οι επιπτώσεις που μπορεί να έχει η επικράτηση των ριζοσπαστών στην Αλγερία για τις χώρες της Ανατολικής λεκάνης και ιδιαίτερα την Αίγυπτο δεν πρέπει να μας διαφεύγουν.

Το ισλαμικό κίνημα στην Αλγερία παίρνει μια επικίνδυνη διάσταση εξτρεμιστικού φανατισμού, που ξεπερνά τα στενά όρια της Αλγερινής επικράτειας.

Οι τρομοκρατικές ενέργειες στην Αλγερία δεν στρέφονται μόνο κατά της Αλγερινής εξουσίας, αλλά έχουν μεταπηδήσει και στις Ευρωπαϊκές χώρες όπου κατοικούν πάνω από 15 εκατομμύρια Μουσουλμάνοι και δεν προκαλούν μόνο υλικές ζημιές αλλά και ανθρώπινα θύματα.

Τυχόν γενίκευση του εξτρεμιστικού κινήματος και σε άλλες αραβικές χώρες της περιοχής ή τυχόν εδραίωση του μεταξύ του Μουσουλμανικού πληθυσμού που ζει στην Ευρώπη θα αποτελούσε σοβαρότατο κίνδυνο όχι μόνο για τη σταθερότητα και την ειρήνη στη Μεσόγειο αλλά και την κοινωνική γαλήνη και οικονομική ευημερία σ' ολόκληρη την Ευρώπη.

Οι περιοχές που υπάρχει κίνδυνος να τις δούμε να συμβάλουν στη γενίκευση της αποσταθεροποίησης είναι από τη μια μεριά ο χώρος της Μέσης Ανατολής με την αραβοϊσραηλινή διαφορά ακόμη ανοιχτή και από την άλλη η Τουρκία όπου τυχόν επικράτηση του Ισλαμισμού θα ανατρέψει ριζικά τις ισορροπίες στη Μεσόγειο.

Το Μεσανατολικό

Μια περιοχή όπου ο φονταμενταλισμός μπορεί να αποτελέσει επικίνδυνη αποσταθεροποιητική δύναμη είναι η Μέση Ανατολή. Η περιοχή αυτή είναι πάντοτε ύποπτη έκρηξης, διότι ενδεχόμενος εκτροχιασμός της ειρηνευτικής διαδικασίας μπορεί να έχει σαν αποτέλεσμα μια μη ελεγχόμενη ανάφλεξη πιο επικίνδυνη ίσως από τις εκρήξεις της εποχής του διπολισμού.

Όλα δείχνουν τη στιγμή αυτή ότι η πορεία προς την ειρηνική επίλυση των διαφορών δεν είναι αναστρέψιμη, όμως, οι δυνάμεις του φανατισμού εκατέρωθεν δεν έχουν καταθέσει τα όπλα και τυχαία γεγονότα πυροδοτούν εκρήξεις που κάποια στιγμή μπορούν να αποβούν μοιραίες.

Στη γη του Ισραήλ δεν συγκρούονται απλά δύο λαοί που διεκδικούν ίσα δικαιώματα στην ίδια γη των πατέρων τους, αντιπαρατίθενται δύο κόσμοι με διαφορετική θρησκεία και πολιτισμό. Για δεκαετίες, όσο ο ένας κόσμος στηριζόταν στη μια Υπερδύναμη και ο άλλος στην άλλη, η σύγκρουση συνεχιζόταν ελεγχόμενη.

Σήμερα, όμως, όποτε οι δυνάμεις που απελευθερώνονται δρουν ανεξέλεγκτες, ο κίνδυνος για γενίκευση της ανάφλεξης είναι ακόμη μεγαλύτερος.

Εάν σήμερα Ισραηλινοί και Παλαιστίνιοι φαίνονται διατεθειμένοι να "αποδεχθούν" ο ένας τον άλλο, δεν είναι εν τούτοις έτοιμοι και να "ζήσουν" μαζί. Η διαδικασία θα είναι μακρά, οι ισορροπίες εύθραυστες και λεπτές και οι δυνάμεις του ισλαμικού ριζοσπαστισμού βρίσκουν κατάλληλο έδαφος για την προώθηση των στόχων τους.

Η Ευρώπη παρά το ζωηρό και δικαιολογημένο ενδιαφέρον της δεν κατόρθωσε καθ' όλη τη διάρκεια της αντιπαραθέσεως να διαδραματίσει ενεργό ρόλο στο παρελθόν. Οι νέοι σημερινοί συσχετισμοί δυνάμεων παρέχουν μεγαλύτερη ευχέρεια κινήσεων στην Ευρώπη, η οποία εν τούτοις δεν φαίνεται έτοιμη για μια ουσιώδη παρέμβαση. Για παράδειγμα η επίλυση της Αραβοϊσραηλινής διαφοράς δεν είναι μέσα στους στόχους της Ευρωμεσογειακής σχέσης. Κάτι τέτοιο ούτε από τους άμεσα ενδιαφερόμενους είναι επιθυμητό ούτε από την αμερικανική πλευρά, αλλά ούτε και η Ευρώπη είναι έτοιμη να αναλάβει πρωτοβουλία προς την κατεύθυνση αυτή.

Παρά ταύτα η θετική εξέλιξη της Ειρηνευτικής διαδικασίας ενδιαφέρει άμεσα την Ευρώπη αν μη τι άλλο διότι η επιτυχία της δικιάς της πρωτοβουλίας για τη δημιουργία μιας Εταιρικής σχέσης με το σύνολο των μεσογειακών εταίρων εξαρτάται κατά μέγα μέρος από την ειρήνευση στη Μέση Ανατολή. Χαρακτηριστική επιβεβαίωση αυτής της συνάρτησης ήταν η Διάσκεψη της Μάλτας (Βαρκελώνη ΙΙ), τον Απρίλιο του 1997, που απέτυχε να προωθήσει θέματα της Ευρωμεσογειακής συνεργασίας, διότι μονοπωλήθηκε από τις συνομιλίες Levi - Παλαιστινίων για την διάσωση της ειρηνευτικής διαδικασίας χωρίς εν τούτοις αποτέλεσμα.

Ένας άλλος λόγος άμεσου ενδιαφέροντος της Ευρώπης είναι, ότι από την ολοκλήρωση της ειρηνευτικής διαδικασίας εξαρτούν τα εμπλεκόμενα μέρη τον περιορισμό του πυρηνικού και χημικού οπλοστασίου τους.

Εκείνο που συνιστά την κυριότερη πρόκληση για την Ασφάλεια στην Ευρώπη και στη Μεσόγειο είναι η διατήρηση πυρηνικού και χημικού οπλοστασίου από ορισμένες μεσογειακές χώρες, όταν μάλιστα αυτά τα οπλοστάσια συνοδεύονται από βαλλιστικά συστήματα διαρκώς βελτιούμενα.

Η κατάσταση είναι ιδιαίτερα ανησυχητική διότι πρώτον, μερικές μόνο χώρες έχουν προσχωρήσει στη Συνθήκη περί μη διασποράς πυρηνικών όπλων (Non Propliferation Treaty NPT), αλλά και δεύτερον υπάρχουν υπόνοιες ότι καταβάλλονται προσπάθειες αποκτήσεως πυρηνικού οπλοστασίου και από χώρες που έχουν προσχωρήσει στο NPT.

Η κατάσταση στα χημικά όπλα δεν είναι καλύτερη αφού υπάρχουν χώρες που αρνούνται να καταστρέψουν τον οπλισμό του χημικού πολέμου πριν άλλες προσχωρήσουν στο NPT. Και βέβαια όσο χρόνο το παλαιστινιακό παραμένει άλυτο καμία υποχώρηση εκατέρωθεν δεν είναι ορατή.

Τρίτος λόγος, εξ ίσου σημαντικός, είναι ότι όσο διαρκεί η αμφιβολία για την επιτυχία της ειρηνευτικής διαδικασίας υπάρχει ο κίνδυνος εμπλοκής από την παρέμβαση του φονταμενταλιστικού κινήματος στον χώρο.

Ο Μεγάλος Ασθενής

Χώρα ιδιαιτέρας σημασίας για τη Δυτική άμυνα στα χρόνια της Ψυχροπολεμικής αναμέτρησης, η Τουρκία συνεχίζει να θεωρείται από τους στρατηγικούς αναλυτές στην Ουάσιγκτον και τους Ευρωπαίους εταίρους μας χώρα εξαιρετικής στρατηγικής σημασίας και παράγων σταθερότητας στην περιοχή. Υποστηρίζεται ότι τυχόν αποσταθεροποίηση της Τουρκίας από το φονταμενταλιστικό κίνημα θα προκαλούσε κατάρρευση της ισορροπίας δυνάμεων στην περιοχή με απρόβλεπτες συνέπειες. Ένας όγκος 70 περίπου εκατομμυρίων κατοίκων, ελεγχόμενος ικανοποιητικά από ένα δοκιμασμένο στρατιωτικό κατεστημένο, σαφώς φιλοδυτικό, είναι ασφαλώς υπολογίσιμος παράγων. Μπορεί να μην αποτελεί πλέον κλειδί της Δυτικής άμυνας στην Μ. Ανατολή όπως την εποχή του ψυχρού πολέμου, δεν παύει όμως να κρατεί πολλά κλειδιά των εξελίξεων στην περιοχή. Από τη στιγμή που η Τουρκία συνορεύει με περιοχές ιδιαιτέρας ρευστότητας όπως ο Καύκασος, η Μέση Ανατολή (Ιράν Ιράκ) ή η Εγγύς Ανατολή (Συρία) και η Μεσόγειος, η αγωνία των Δυτικών συμμάχων για την τύχη της γίνεται πρόδηλος. Είναι εν τούτοις εξίσου πρόδηλο ότι η Τουρκία αντιμετωπίζει αυτή τη στιγμή σοβαρά εσωτερικά προβλήματα που την καθιστούν αμφίβολο παράγοντα σταθερότητας και αναξιόπιστο υποστηρικτή των Ευρωπαϊκών συμφερόντων.

Δεν είναι μόνο συγκυριακά προβλήματα της Τουρκικής οικονομίας που την εξασθενούν, είναι κυρίως η διαρθρωτική καθυστέρηση της τουρκικής κοινωνίας που καθιστά οποιαδήποτε προσπάθεια εκσυγχρονισμού καταδικασμένη σε αποτυχία βραχυχρόνια τουλάχιστον. Εάν στη διαρθρωτική υπανάπτυξη προστεθούν οι ρωγμές του κοινωνικού ιστού που οφείλονται στην κουρδική εξέγερση, γίνεται σαφές, ότι από προμαχώνα της Δύσεως στα χρόνια της αντιπαράθεσης των δύο κόσμων τείνει σήμερα να μεταβληθεί στον Μεγάλο Ασθενή της Ευρώπης όπως και στα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Η Τουρκία, ως έχει σήμερα, δυσκολεύεται να πείσει ότι είναι αξιόπιστος παράγων σταθερότητας. Δεν χρειάζεται να πέσει στα χέρια των ισλαμιστών για να παύσει να είναι παράγων σταθερότητας, τον έχει κιόλας χάσει αυτόν τον ρόλο.

Εμείς πιστεύουμε ότι δεν είναι τόσο η εξάπλωση του ισλαμικού κινήματος της ήπιας άλλωστε καλοήθους μορφής που απειλεί την Τουρκία, όπως πιστεύουν πολλοί, αλλά οι ηγεμονικές τάσεις του σημερινού κατεστημένου που έχει εγκαταλείψει την προσήλωση στα Ευρωπαϊκά ιδεώδη περί δημοκρατίας και κράτους δικαίου και έχει χάσει την πίστη του στην ανάγκη εξευρωπαϊσμού της Τουρκίας. Το όνειρο του Kemal Ataturk αίνεται να μην εμπνέει τη σημερινή γενιά της τουρκικής κοινωνίας.

Η εκτίμηση ότι η Τουρκία κινδυνεύει να απομακρυνθεί από τη Δύση και την Ευρώπη εξ αιτίας της πιθανής εξάπλωσης του ισλαμικού κινήματος είναι λανθασμένη και για έναν άλλο λόγο.

Η δια παντοίων μέσων ενίσχυση του τουρκικού κατεστημένου στις ηγεμονικές του επιδιώξεις με δικαιολογία την ανάγκη να αποτραπεί ο ισλαμικός κίνδυνος έχει ακριβώς το αντίθετο του επιδιωκόμενου αποτέλεσμα. Ενισχύει την αναβίωση του "αυτοκρατορικού συμπλέγματος" στις τάξεις του τουρκικού κατεστημένου που μέχρι πρότινος ήταν πιστό στην Κεμαλική ορθοδοξία.

Η ανεξαρτησία κινήσεων από την άλλη μεριά, που επιτρέπουν οι σημερινές συνθήκες, έχει αναβιώσει τις μνήμες της αυτοκρατορικής εποχής και καταστήσει πολιτική πραγματικότητα την αναζήτηση ηγετικού ρόλου στην περιοχή της, πράγμα που έχει απομακρύνει τμήμα του τουρκικού κατεστημένου από τον Ευρωπαϊκό προσανατολισμό.

Γίνεται σαφές σήμερα ότι ο προσανατολισμός της Τουρκίας προς την Ευρωπαϊκή Δύση δεν οφειλόταν μόνο στο όνειρο του Kemal Ataturk αλλά και στην εξ ανάγκης πρόσδεση της Τουρκίας στο Δυτικό στρατόπεδο κάτω από την απειλή του σοβιετικού οδοστρωτήρα.

Η άποψη ότι η Τουρκία έχοντας χάσει εκ των πραγμάτων τον παλαιό της ρόλο αναζητά νέο ρόλο ηγετικής δύναμης στην περιοχή που κινδυνεύει να της στοιχίσει την εσωτερική της συνοχή, δεν αποτελεί πλέον υπόθεση εργασίας αλλά τάση που επιβεβαιώνεται κάθε μέρα.

Οι προοπτικές

Υπό το φως των παραπάνω παρατηρήσεων για τα προβλήματα ασφαλείας στη μεταψυχροπολεμική εποχή γίνεται σαφέστερη η ανάγκη πλήρους αναθεώρησης του συστήματος Ασφαλείας στη Μεσόγειο για να τεθεί πάνω σε νέες βάσεις.

Η ιδιαιτερότητα εξ' άλλου των προβλημάτων της Μεσογείου και οι εκ των πραγμάτων διαφορές στην οπτική γωνία και τα συμφέροντα ανάμεσα στις δύο όχθες της Μεσογείου αλλά και στις δύο όχθες του Ατλαντικού συνηγορούν υπέρ της ανάγκης να αρθρώσει η Ευρώπη μια δική της Πολιτική Ασφαλείας για τον χώρο της Μεσογείου.

Η άποψη ότι τον ρόλο αυτό θα μπορούσε να αναλάβει το ΝΑΤΟ προσκρούει όχι μόνο στην αδυναμία του Οργανισμού να προσαρμοσθεί στην αντιμετώπιση των νέων κινδύνων αλλά και την αδυναμία του να αναθεωρήσει τις υφιστάμενες ισορροπίες εντός της Συμμαχίας.

Η προσπάθεια της Συμμαχίας να μεταβληθεί σε πολιτικό οργανισμό έχει μείνει ημιτελής διότι το ΝΑΤΟ αποτελεί μεν τη μόνη πειστική στρατιωτική δύναμη στην Ευρώπη, όμως δεν είναι, παρά ένα όργανο ασκήσεως πολιτικής. Δεν παράγει πολιτικές αποφάσεις, εκτελεί αποφάσεις.

Υπό τις σημερινές συνθήκες οι πολιτικές αποφάσεις λαμβάνονται είτε στην Ουάσιγκτον είτε στη Νέα Υόρκη περιβαλλόμενες τον μανδύα αποφάσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Και στις δύο περιπτώσεις η απουσία της Ενωμένης Ευρώπης είναι προφανής. Μεταβολή του ΝΑΤΟ σε πολιτικό οργανισμό θα σήμαινε ανακατανομή του πολιτικού βάρους εντός της Συμμαχίας προς όφελος της Ενωμένης Ευρώπης. Παράλληλα στην περίπτωση αυτή θα αναφύετο το πρόβλημα του ρόλου, και η ανάγκη συμμετοχής της Ρωσικής Ομοσπονδίας στη νέα Ευρωπαϊκή Αρχιτεκτονική. Τέτοιες εξελίξεις δεν είναι ορατές την στιγμή αυτή.

Η ασάφεια των αμερικανικών προθέσεων όσον αφορά την πολιτική ενοποίηση της Ευρώπης σε συνδυασμό με την πολυδιάσπαση της απειλής που είδαμε ανωτέρω έχουν καταστήσει το Σύστημα Ασφαλείας αναποτελεσματικό.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Γιουγκοσλαβική κρίση, όπου ούτε η Ευρωπαϊκή Ένωση και η ΔΕΕ ούτε το ΝΑΤΟ και οι Αμερικανοί, αλλά ούτε και το Συμβούλιο Ασφαλείας των ΗΕ ή η ΟΑΣΕ στάθηκαν ικανές να σταματήσουν την αιματοχυσία.

Οι στόχοι που επιδιώκουν και τα συμφέροντα που εξυπηρετούν οι Μεγάλοι στα πλαίσια των Διεθνών Οργανισμών Ασφαλείας είτε για το ΝΑΤΟ πρόκειται είτε για το Συμβούλιο Ασφαλείας δεν είναι ταυτόσημα. Τα συμφέροντα αποκλίνουν αισθητά και οι στόχοι είναι αντικρουόμενοι, πράγμα που στην καλύτερη περίπτωση οδηγεί σε συμβιβαστικές λύσεις ελάχιστης αποτελεσματικότητας.

Η εικόνα γενικής παράλυσης που εμφάνισε το Διεθνές Σύστημα Ασφαλείας στη Γιουγκοσλαβική κρίση δεν θα πρέπει να επαναληφθεί σε μια μείζονα κρίση στη Μεσόγειο.

Αυτήν τη στιγμή υπάρχουν μόνο προειδοποιητικά μηνύματα. Εάν όμως δεν εγκαταστήσουμε έγκαιρα μηχανισμούς για την πρόληψη των συγκρούσεων υπάρχει κίνδυνος να βρεθούμε προ ανεξέλεγκτων καταστάσεων και να προσπαθούμε άτολμα επιμηθείς να διορθώσουμε καταστάσεις που δεν επιδέχονται διορθώσεις.

siman2.gif (3377 bytes)