Βρίσκεστε εδώ: Αρχική σελίδα >
Ενδιαφέροντα 'Αρθρα

Ποιος κάνει τι. Πολίτες και αρχές στον σύγχρονο κόσμο. Η αρχή της επικουρικότητας

Αίθουσα συνεδριάσεων Δημοτικού Συμβουλίου Δήμου Αγίας Παρασκευής, Μεσογείων 415

Διαλεκτικός Όμιλος και Σπίτι της Ευρώπης

Δρ Νίκος Γιαννής

Ιδανικότερη εισαγωγή στο θέμα, από τη σκέψη μέρας και τις άλλες παρουσιάσεις που έγιναν κατά την προσαγόρευση, ειδικώς αυτή για τη βάσανο της γραφειοκρατίας, δεν μπορούσα να φανταστώ και καταλαβαίνω πολύ καλά όσους θα δυσκολευτούν να πιστέψουν ότι δεν είχε προϋπάρξεει η παραμικρή συνεννόηση με τους οργανωτές επ’ αυτού!

Μετά την απόλαυση της ελευθερίας μου και της ζωής στους εθελοντικούς συλλόγους, καλύτερα απ’ όλα, το θεωρώ φυσικό, αισθάνομαι εδώ, σε έναν συγκεκριμένο τόπο, Δήμο, στη λεγόμενη μικρή κλίμακα, με την τεράστια δυνατότητα αλλά και γνώση όταν χρειάζεται να βοηθάς και να σε βοηθούν, η τοπική ταυτότητα είναι η ωραιότερη ταυτότητα στον κόσμο, ειδικώς σε ένα φόρουμ ενώσεων πολιτών. Ωστόσο η εθνική ταυτότητα όσο ετερογενής και πηγή συγκρούσεων κι αν είναι συνεχίζει να ασκεί μια ακαταμάχητη γοητεία, πάνω σε αυτή γεννήθηκε η σύγχρονη δημοκρατία, γι’ αυτό επέλεξα να τη βιώσω σε βαθμό απόλαυσης πολιτευόμενος. Σήμερα εργάζομαι ως πολίτης για την ανανέωση και ευδοκίμηση της ευρωπαϊκής ιδέας που δοκιμάζεται βαθειά και είναι όρος και πρότυπο για μια μελλοντική οικουμενική συνεννόηση, που αποτελεί το τελικό κοσμοπολιτικό ανήκειν όλων εμάς των πολιτών του κόσμου, που δεν πρόκειται να αντικαταστήσει καμία από τις προηγούμενες ταυτότητες, ούτε πρέπει να αφήσουμε να αναπτύξει μια γραφειοκρατία.

Στην εγκύκλιο Quadragesimo Anno που εισήγαγε την αρχή της επικουρικότητας το 1931, ο Πάππας Ι.Παύλος ΙΙ, γράφει: «παρεμβαίνοντας ευθέως και αφαιρώντας από την κοινωνία την ευθύνη της το Κράτος Κοινωνικής Πρόνοιας οδηγεί σε μια απώλεια των ανθρωπίνων ενεργειών και σε μια υπέρμετρη αύξηση των δημοσίων οργανισμών, οι οποίοι κυριαρχούνται πολύ περισσότερο από τη γραφειοκρατική λογική παρά από την ανησυχία να εξυπηρετούν τους πελάτες τους, κάτι που ακολουθείται από μια τεράστια αύξηση της δαπάνης».

Σε κάθε σπίτι υπάρχει μια τάξη. Για να υπάρχει τάξη πρέπει να είναι σαφές ποιος κάνει τι, ποιος είναι ο καταμερισμός έργου και ποια τα όρια της ελευθερίας. Ο κόσμος στον οποίο ζούμε, ο πλανήτης ολόκληρος γίνεται όλο και περισσότερο ένα σπίτι. Επομένως τίθεται το ζήτημα της αγωγής της συνύπαρξης, αυτό που αποκαλείται αγωγή του πολίτη, ή πολιτειακή παιδεία. Στην παγκόσμια κλίμακα, στην περιφερειακή, στην εθνική και στην τοπική. Κατά συνέπεια όπως η αφήγηση της ανθρώπινης ιστορίας ξεκίνησε από τις μικρές κοινότητες, τις οικογένειες, τις φυλές και τους Δήμους, εξελίχθηκε εδώ και 2-3 αιώνες στην ιστορία των κρατών – εθνών, συνεχίζεται με περιφερειακές ολοκληρώσεις, η σημαντικότερη των οποίων συμπυκνώνεται στην ευρωπαϊκή ιδέα, υποχρεωτικά θα καταλήξει σε μια γενική θεωρία του κόσμου, η οποία πιθανότατα έχει μάλιστα καθυστερήσει.

Μάλιστα ο Εμμάνουελ Καντ εδώ ήδη και δυόμιση αιώνες, κατά την επιδίωξη της αιώνιας ειρήνης, ανέπτυξε τη θέση πως η παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε οποιοδήποτε μέρος του κόσμου γίνεται αισθητή παντού στον κόσμο. “Ενώ, οι ιστορικές ή εθνικιστικές αξιώσεις μπορούν να βοηθήσουν σε μεγάλο βαθμό προς την κατεύθυνση που δείχνει γιατί μια ομάδα πληθυσμού θα πρέπει να έχει το δικαίωμα να είναι σε μια συγκεκριμένη περιοχή, οι εν λόγω απαιτήσεις πρέπει να είναι ορθολογικά ευθυγραμμισμένες με τις ανάλογες αξιώσεις όλων των άλλων να καταλαμβάνουν χώρο στη γη. Πρέπει να δούμε το δικαίωμα της κυβέρνησης και της θέσης κανόνων στην παγκόσμια προοπτική του. Από τη στιγμή που το κάνουμε αυτό, βλέπουμε επίσης ότι το δικαίωμα να τίθενται κανόνες, η αιτιολόγηση (ο λόγος ύπαρξης) των κρατών και το ζήτημα της μετανάστευσης θα πρέπει να αντιμετωπίζονται μαζί (με μια κοινή θεωρία του κόσμου)».

Όπως οι ολοκληρωτικοί ηγέτες του όχι και τόσο μακρινού παρελθόντος, έτσι και οι λαϊκιστές ηγέτες σήμερα κερδίζουν σε ορισμένες εκλογές γιατί καταφέρνουν επικαλούμενοι συναισθηματικά ή αντισυμβατικά (όμως ψευδή) επιχειρήματα, να υφαρπάσουν από μια στιγμιαία και πρόσκαιρη πλειοψηφία (ενώ το διακύβευμα δεν είναι ούτε στιγμιαίο ούτε πρόσκαιρο), ότι για τα προβλήματά που αντιμετωπίζουν φταίνε άλλοι και όχι οι ίδιοι. Οι λαϊκιστές μηδενίζουν όλα όσα έχουν επιτευχθεί μέχρι τώρα σαν να ήταν απολύτως αυτονόητα κέρδη, επικεντρώνονται αποκλειστικώς στα προβλήματα, τις αστοχίες και τις ατυχίες, δαιμονοποιώντας τους φορείς της εξουσίας και υπονοώντας μέσω απλουστευτικών απαντήσεων (όπως εκείνοι που είναι έξω από τον χορό) ότι ο κόσμος και τα προβλήματα δεν είναι σύνθετα και πως για οτιδήποτε δυσάρεστο, απρόβλεπτο ή ματαίωση προσδοκιών συμβαίνει στον καθένα μας, φταίει ο κόσμος όπως τον έχουν κάνει οι πουλημένοι πολιτικοί και αυτοί που κινούν τα νήματα. Η προσωπική ευθύνη απουσιάζει πλήρως από την αφήγηση, κατά συνέπεια απουσιάζει πλήρως και η ατομική ελευθερία. Γιατί ατομική ελευθερία και προσωπική ευθύνη είναι άρρηκτα συνδεδεμένες και για κάθε μερίδιο προστασίας που λαμβάνουμε, όπως είναι γνωστό, παραχωρούμε και ένα μερίδιο ελευθερίας. Όσο πιο πολύ προστασία τόσο πιο πολύ απώλεια ανεξαρτησίας και προσωπικής ταπείνωσης, απαξίωσης, αδρανοποίησης, με αποτ?λεσμα να βλέπεις εκείνους που τα καταφέρνουν καλύτερα από σένα όχι ως πιο ικανούς, εργατικούς, προνοητικούς, δημιουργικούς που αναλαμβάνουν κινδύνους και δικαιώνονται ή διαψεύδονται, αλλά ως ιδιοτελείς, χυδαίους, αργυρώνητους.

Ο κόσμος σε όλον τον κόσμο σήμερα χρειάζεται και ζητά:

- ελευθερία,

- αλήθεια,

- ατομικά και πολιτικά δικαιώματα,

- δικαιοσύνη (υπό μια συνολική θεώρηση, αίσθημα δικαίου)

Γι' αυτό είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ποιος κάνει τι, ποιος είναι αρμόδιος για το κάθε τι σε αυτόν τον κόσμο, ώστε να ξέρουμε και από ποιον θα πρέπει να ζητούμε τον λόγο κάθε φορά και να μην στρεφόμαστε κατά δικαίων και αδίκων.

Ευρωπαϊκή Ένωση

1. Η αρχή της επικουρικότητας

Η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (1991) προέβλεψε για πρώτη φορά κατά τρόπο ρητό αν και όχι απαραίτητα σαφή, την αρχή της επικουρικότητας στο άρθρο 3β του δεύτερου τίτλου της. Σύμφωνα με το άρθρο 3β της ΣΕΈ, η Κοινότητα δρα με βάση την αρχή της επικουρικότητας στουςτομείςπουδενυπάγονταιστηναποκλειστικήτηςαρμοδιότητα, μόνονεάνκαιστονβαθμό πουοιστόχοιτηςπροβλεπόμενηςδράσηςείναιαδύνατοναεπιτευχθούνεπαρκώςαπότακράτη-μέλη και μπορούν συνεπώς, λόγω τωνδιαστάσεωνήτωναποτελεσμάτωντηςπροβλεπόμενηςδράσης, να επιτευχθούν καλύτερα σε κοινοτικό επίπεδο. Η δράση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας δεν μπορεί να υπερβαίνει τα αναγκαία όρια για την επίτευξη των στόχων της ΣΕΈ, ούτε πολύ περισσότερο τα όρια των αρμοδιοτήτων που της αναθέτει η Συνθήκη. Εν ολίγοις, το πεδίο εφαρμογής της αρχής της επικουρικότητας αρχίζει εκεί που τελειώνουν οι τομείς αποκλειστικής κοινοτικής αρμοδιότητας και περατούται εκεί που εξαντλούνται η αρμοδιότητα και οι στόχοι της Κοινότητας.

2. Οι αποκλειστικές αρμοδιότητες της ΕΈ

Όταν οι Συνθήκες απονέμουν στην ΕΈ αποκλειστική αρμοδιότητα σε συγκεκριμένο τομέα, μόνον η ΕΈ μπορεί να νομοθετεί και να εκδίδει νομικά δεσμευτικές πράξεις, ενώ τα κράτη - μέλη έχουν την εν λόγω δυνατότητα μόνον εάν εξουσιοδοτούνται προς τούτο από την ΕΈ, ή μόνον για να εφαρμόσουν τις πράξεις της ΕΈ (άρθρο 2 της Μεταρρυθμιστικής Συνθήκης της Λισαβώνας).

Σύμφωνα με το άρθρο 3 της ΜΣ η ΕΈ έχει αποκλειστική αρμοδιότητα στους ακόλουθους τομείς:

α) τελωνειακή ένωση, β) θέσπιση των κανόνων ανταγωνισμού που είναι αναγκαίοι για τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, γ) νομισματική πολιτική για τα Κ-Μ με νόμισμα το ευρώ, δ) διατήρηση των βιολογικών πόρων της θάλασσας στο πλαίσιο της κοινής αλιευτικής πολιτικής,

ε) κοινή εμπορική πολιτική.

Η ΕΈ έχει επίσης αποκλειστική αρμοδιότητα για τη σύναψη διεθνούς συμφωνίας όταν η σύναψη αυτή προβλέπεται σε νομοθετική πράξη της Ένωσης ή είναι απαραίτητη για να μπορέσει η ΕΈ να λειτουργήσει αποτελεσματικά.

3. Oι αποκλειστικές αρμοδιότητες των κρατών - μελών

Σε αυτούς τους τομείς η ΕΈ έχει αρμοδιότητα να αναλαμβάνει δράσεις για ναυποστηρίζει, νασυντονίζειήνασυμπληρώνειτη δράση των Κ-Μ (άρθρο 6). Οι εν λόγω τομείς δράσης είναι, στην ευρωπαϊκή τους διάσταση:

α) η προστασία και η βελτίωση της ανθρώπινης υγείας,

β) η βιομηχανία,

γ) ο πολιτισμός,

δ) ο τουρισμός,

ε) η παιδεία, η επαγγελματική εκπαίδευση, η νεολαία και ο αθλητισμός,

στ) η πολιτική προστασία,

ζ) η διοικητική συνεργασία.

4. Οι συντρέχουσες αρμοδιότητες της ΕΈ

Όταν οι Συνθήκες απονέμουν στην ΕΈ συντρέχουσα αρμοδιότητα με τα Κ-Μ σε συγκεκριμένο τομέα, η ΕΈ και τα Κ-Μ μπορούν να νομοθετούν και να εκδίδουν νομικά δεσμευτικές πράξεις στον τομέα αυτό. Τα Κ-Μ ασκούν τις αρμοδιότητές τους κατά το μέτρο που η ΕΈ δεν έχει ασκήσει τη δική της. Τα Κ-Μ ασκούν εκ νέου τις αρμοδιότητές τους κατά το μέτρο που η Ένωση αποφάσισε να παύσει να ασκεί τη δική της.

Η ΕΈ έχει συντρέχουσα αρμοδιότητα με τα Κ-Μ, όταν οι Συνθήκες της απονέμουν αρμοδιότητα που δεν εμπίπτει ούτε στις αποκλειστικές αρμοδιότητες της ΕΕ ούτε στις αποκλειστικές των Κ-Μ (μη εμπίπτουσα δηλαδή στους τομείς των άρθρων 3 και 6 -άρθρο 4).

Οι συντρέχουσες αρμοδιότητες της ΕΈ και των Κ-Μ αφορούν τους εξής τομείς:

α) την εσωτερική αγορά,

β) την κοινωνική πολιτική, για τις πτυχές που καθορίζονται στη ΜΣ,

γ) την οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή,

δ) τη γεωργία και την αλιεία, με την εξαίρεση της διατήρησης των βιολογικών πόρων της θάλασσας,

ε) το περιβάλλον,

στ) την προστασία των καταναλωτών,

ζ) τις μεταφορές,

η) τα διευρωπαϊκά δίκτυα,

θ) την ενέργεια,

ι) τον χώρο ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης,

ια) τις κοινές προκλήσεις για την ασφάλεια στον τομέα της δημόσιας υγείας, για τις πτυχές που καθορίζονται στη Μεταρρυθμιστική Συνθήκη.

Τα κράτη - μέλη συντονίζουντις οικονομικές τους πολιτικές και τις πολιτικές τους στον τομέα της απασχόλησης σύμφωνα με τις ρυθμίσεις της ΜΣ, για τον καθορισμό των οποίων αρμόδια είναι η ΕΈ. Η ΕΈ έχει αρμοδιότητα, σύμφωνα με τις Συνθήκες, να καθορίζει και να θέτει σε εφαρμογή κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφαλείας, συμπεριλαμβανομένου του προοδευτικού καθορισμού κοινής αμυντικής πολιτικής. Σε ορισμένους τομείς και υπό τους όρους που προβλέπουν οι Συνθήκες, η ΕΈ έχει αρμοδιότητα να αναλαμβάνει δράσεις για την υποστήριξη, τον συντονισμό ή τη συμπλήρωση της δράσης των κρατών μελών, χωρίς ωστόσο να αντικαθιστά την αρμοδιότητά τους στους εν λόγω τομείς.

Τοπική αυτοδιοίκηση

Στην ευρωπαϊκή ήπειρο, είναι γνωστό, η τοπική οργάνωση, δηλαδή η θεσμική ανέλιξη της τοπικής κοινωνικής και οικονομικής ζωής προϋπήρξε της γένεσης των εθνικών κρατών. Τα εθνικά κράτη της Ευρώπης πήγασαν ιστορικά από μία μακρόχρονη πορεία συγκεντροποίησης της πολιτικής εξουσίας, η οποία διέτρεξε τον 16ο και 17ο αιώνα και κορυφώθηκε τον 18ο, ενόσω συντελείτο η μετάβαση στους νέους τρόπους οργάνωσης της οικονομικής δραστηριότητας, συγκέντρωσης της παραγωγής και ανάπτυξης του προστατευτισμού ως βασικής αρχής στις διεθνείς εμπορικές σχέσεις. Ωστόσο η συγκεντροποίηση της εξουσίας στην Ευρώπη δεν εξαφάνισε ολοκληρωτικά το τοπικό πολιτικό και διοικητικό σύστημα της περιόδου που προηγήθηκε. Η φθορά της τοπικής αυτονομίας ήταν λιγότερο έντονη μάλιστα όπου είχε προϋπάρξει θεσμοθετημένη αυτοδιοίκηση πόλεων, περιφερειών ή περιοχών. Όμως μόλις πρόσφατα στην ιστορία η τοπική αυτονομία ανέλαβε συνταγματική και νομική ισχύ. Η τοπική αυτονομία συνιστά πλέον θεμελιώδη αρχή της νομικής τάξης όλων των Κ-Μ. Όλα, και τα 47, μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης, έχουν πλέον υπογράψει τον Χάρτη της Τοπικής Αυτονομίας, ο οποίος τους επιβάλλει να λάβουν όλα τα απαραίτητα μέτρα ώστε να διασφαλίζεται η πολιτική, διοικητική και δημοσιονομική αυτονομία των τοπικών αρχών.

Στην περίπτωση που η ΕΕ διελύετο, με αποτέλεσμα την επιστροφή στο σύστημα των κρατών και, κατόπιν αυτού, στην περίοδο προ κρατικής οργάνωσης, 200-300 χρόνια πριν, θα βρισκόμασταν αντιμέτωποι και πάλι με χιλιάδες πόλεις, δουκάτα, κομητείες, φυλές, φέουδα κ.λπ., αφού ακόμη και σήμερα, το έτος 2014, σύμφωνα με τους εθνολόγους υπάρχουν ανά τον κόσμο περίπου 5.000 έθνη, δηλαδή 25 φορές περισσότερα από τα σημερινά 196 κράτη του ΟΗΕ. Αυτές οι εθνοτικές ομάδες, που σήμερα συμβιώνουν κατά συμβιβασμό ή αναγκαστικώς και δια της βίας εντός των κρατών, θα μπορούσαν τότε θεωρητικώς να διεκδικήσουν την αναγνώριση μιας κρατικό-πολιτικής ενότητας στο πλαίσιο της σύγχρονης μετα-νεωτερικότητας. Αυτονομία και απόσχιση είναι οι δύο κυρίως μορφές αμφισβήτησης της κρατικής ενότητας.

Η περιφερειακή διάρθρωση, όπου αυτή υπάρχει στην Ευρώπη των 28 και οι τοπικές αυτοδιοικούμενες υποδιαιρέσεις παρουσιάζουν πολύ μεγάλες διαφορές, τόσο ως προς τις πληθυσμιακές διαστάσεις όσο και ως προς την κατανομή αρμοδιοτήτων, μεταξύ των Κ-Μ της ΕΈ. Το γεγονός αυτό αντανακλά πολύ διαφορετικές νομικές, πολιτικές, αυτοδιοικητικές και ιστορικές παραδόσεις και εμπειρίες από κράτος σε κράτος.

Ορισμένες περιφερειακές μονάδες διαθέτουν τη δική τους αυτοτελή πολιτειακή διάρθρωση στο πλαίσιο της οποίας υπάρχουν και λειτουργούν τοπικά κοινοβούλια, όπως αυτό συμβαίνει στην περίπτωση των ομόσπονδων κρατιδίων της Γερμανίας, του Βελγίου, της Αυστρίας, της Ισπανίας. Η Γαλλία, η Ιταλία, οι Κάτω Χώρες, το Λουξεμβούργο, η Πορτογαλία, η Δανία, η Πολωνία, η Κροατία και η Ελλάδα, ακολουθούν με διάφορες παραλλαγές το σύστημα του ενιαίου αποκεντρωμένου κράτους, όπου δηλαδή είναι σαφές ότι η εξουσία ανήκει στην αυτοδιοίκηση μόνον κατά παραχώρηση από το κεντρικό κράτος και όχι δικαιωματικά, όπως συμβαίνει με τα ομοσπονδιακά κράτη. Με την αναθεώρηση του ελληνικού Συντάγματος το 2001, διεξήχθη συζήτηση στη Βουλή, για μια και μόνη φορά στη συνταγματική ιστορία της χώρας, σχετικώς με τη συνταγματική κατοχύρωση της αρχής της επικουρικότητας σε σχέση με τις αρμοδιότητες των μονάδων της αυτοδιοίκησης, η οποία ωστόσο δεν τελεσφόρησε, λόγω της ισχυρής συγκεντρωτικής παράδοσης της ελληνικής πολιτείας.

Επομένως, αν και το περιφερειακό πολιτικο-διοικητικό τοπίο στα κράτη-μέλη της ΕΈ χαρακτηρίζεται ως εξαιρετικά ετερογενές, η Συνθήκη του Μάαστριχτ απέφερε ορισμένα κέρδη στο σύνολο των διαφόρων συλλογικών οντοτήτων που περιέχονται στα διάφορα κράτη. Καταρχήν υιοθετήθηκε η αρχή της επικουρικότητας, παρότι αυτή ορίσθηκε κατά τρόπο που δεν περιλαμβάνει την κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ της ΕΈ ή κρατών και των περιφερειών, παρά μόνον μεταξύ της ΕΈ και των κρατών. Δεύτερον, δημιουργήθηκε η Επιτροπή των Περιφερειών. Τρίτον, αποδόθηκε το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι σε όλους τους πολίτες της Ένωσης ανεξαρτήτως του κράτους-μέλους προέλευσης στις δημοτικές εκλογές στο μέρος όπου είναι εγκατεστημένοι.

Αρχή της επικουρικότητας, αρχή ελευθερίας, συμμετοχής και ευθύνης

«…είναι προς το συμφέρον της αλήθειας να υπάρχει διαφορά γνωμών…» John Stuart Mill

Η αρχή της επικουρικότητας διερευνά και απαντά εν μέρει το ερώτημα «τι είμαι ελεύθερος να κάνω και να είμαι», εκκινώντας από τη φυσική κατάσταση και επιδίωξη του ανθρώπου «να είμαι όσο πιο ελεύθερος γίνεται, ελεύθερος να κάνω και ελεύθερος να είμαι».

Το υποκείμενο εν προκειμένω,

α) ορίζεται ως το φυσικό πρόσωπο, ένας δημότης/πολίτης ενός τοπικού, περιφερειακού, εθνικού, ευρωπαϊκού ή και παγκόσμιου –γιατί όχι στις μέρες μας;- δήμου, ή

β) οποιοδήποτε άλλο επίσημα αναγνωρισμένο νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου καταρχήν (σύλλογοι, ιδρύματα κ.λπ.) και

γ) δημοσίου δικαίου κατόπιν, που ασκεί μια εκ των προτέρων καθορισμένη εξουσία σε ένα συγκεκριμένο χώρο πολιτικής ευθύνης και σε ένα πεδίο θεσμοθετημένης αρμοδιότητας.

Πουθενά τα ανεξάρτητα και ελεύθερα πνεύματα και στάσεις, ενώσεις και κοινότητες ανθρώπων, δεν είναι αποδεκτά από τους εκάστοτε δυνατούς. Οι κυρώσεις είναι διαφορετικές ανά τόπο και συνθήκες. Βεβαίως προσοχή, άλλο ελεύθερο, ανιδιοτελές πνεύμα κι άλλο «ελεύθερος καβαλάρης». Οι δικτάτορες αντιμετωπίζουν τους πάντες ως «ελεύθερους καβαλάρηδες», κοινώς συμεροντολόγους. Στη δημοκρατία οφείλουμε να θεωρούμε και να σεβόμαστε τους πάντες καταρχήν ως ελεύθερα πνεύματα και θεμιτή την επιίδωξη του ατομικού συμφέροντος, αν όχι και επιβελημένη. Αρκεί αυτή να μην στρέφεται κατά της μόνης κοινά συμφωνημένης σταθεράς που είναι το κράτος δικαίου.

Πιο συγκεκριμένα στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, η αρχή της επικουρικότητας δεν αποτελεί εκδήλωση ευρωσκεπτικισμού, αλλά αντιθέτως, θεσμοθετεί, κωδικοποιεί και απλοποιεί την αμφίσημη και εν εξέλιξη σχέση μεταξύ, αφενός της εν τω γεννάσθαι ομοσπονδιακής μορφής που προσλαμβάνει η Ευρωπαϊκή Ένωση και αφετέρου των κρατών-μελών αλλά και των πολιτών που την απαρτίζουν. Οργανώνει τις αμφίδρομες ροές. Άλλοτε από κάτω προς τα πάνω κι άλλοτε από πάνω προς τα κάτω.

Ταυτοχρόνως, η επικουρικότητα αποτελεί μια αρχή που τείνει στη διαφύλαξη της ελευθερίας, αφού προτάσσει την αντιμετώπιση των προβλημάτων, από τα ίδια τα άτομα, τα δικαιώματα των οποίων θέλει να ενδυναμώνει προς τον σκοπό αυτό, κατόπιν από την οικογένεια, μετά από τη γειτονιά και τους εθελοντικούς συλλόγους, την κοινωνία πολιτών κι ύστερα από την τοπική κοινωνία δια των θεσμών αυτοδιοίκησης, προτού φθάσουμε στο «κράτος – δυνάστη» κι ακόμη περισσότερο σε όλο και μεγαλύτερους και ευρύτερους «δυνάστες», όπως η ΕΈ και οι διεθνείς οργανισμοί, πόσο μάλλον μια παγκόσμια διακυβέρνηση ή ακόμη και κυβέρνηση. Όσο πιο μακριά βρίσκονται εκείνοι που λαμβάνουν τις αποφάσεις, τόσο από τους τελικούς αποδέκτες προς όφελος των οποίων δαπανώνται χρήματα, όσο και από εκείνους που καταβάλλουν υποχρεωτικώς μέρος των χρημάτων τους δια της φορολογίας, τόσο πιο πιθανή και πιο εύκολη γίνεται η διασπάθιση αυτών των χρημάτων και η απομάκρυνση από τον επισήμως διακηρυγμένο προορισμό τους.

Με αφετηρία την καθολική κοινωνική διδασκαλία, που διαμορφώθηκε κατά την περίοδο της «επέλασης» των κολεκτιβιστικών ιδεών (τέλη 19ου – αρχές 20ου αι.), δεν πρέπει κάτι να γίνεται από ευρύτερους και πιο σύνθετους οργανισμούς, εφόσον μπορεί να γίνεται εξίσου καλά από έναν μικρότερο και απλούστερο οργανισμό. Όσο πιο κοντά στον πολίτη λαμβάνονται οι αποφάσεις τόσο καλύτερα. Καθώς πρόκειται για μια αρχή περιορισμένης κυβέρνησης και ατομικής ελευθερίας, έχει κυρίως αντίπαλο τις συγκεντρωτικές, παρεμβατικές, γραφειοκρατικές, πατερναλιστικές και προνοιακές αντιλήψεις, που δεν εμπιστεύονται το άτομο, αλλά εκεί όπου και το άτομο πρώτα απ’ όλα δεν εμπιστεύεται τον εαυτό του, εκεί όπου το πρωτείο του ατόμου κάθε άλλο παρά έχει επιτευχθεί. Σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, η αληθινή δημοκρατία πραγματώνεται πρωταρχικώς στο πεδίο των τοπικών θεσμών και της αυτοδέσμευσης (προσωπικής και εταιρικής κοινωνικής ευθύνης και διαμέσου των συλλόγων). «Η συγκεντρωτική συνοχή είναι το όπλο της τυραννίας, αλλά ο φίλος της ελευθερίας είναι η ιδιαιτερότητα του μέρους».

Αυτό απαιτεί, αφενός συμμετοχή, αφετέρου ευθύνη. Η συμμετοχή προϋποθέτει από τη φύση της περισσότερους συμπράττοντες κι επομένως ενέχει συμβιβασμούς, δηλαδή σεβασμό της διαφορετικότητας κατά την επιζήτηση ενός βαθμού ενότητας σε κάθε κοινότητα (e pluribus unum), που ακριβώς χάριν της αναγκαίας συνύπαρξης με την αρχή της ελευθερίας, η συμμετοχή δεν μπορεί να είναι άνωθεν επιβαλλόμενη, αλλά οικοθελώς αποδεκτή και αυτοδεσμευτικά εφαρμοζόμενη. Από την άλλη, όπως η ελευθερία ατομικής επιλογής δεν μπορεί να γίνει νοητή άνευ της ανάληψης της προσωπικής ευθύνης, έτσι και ως προς τις συλλογικότητες η ελευθερία συνυφαίνεται αναπόδραστα τόσο με τη συμμετοχή όσο και με την ευθύνη. “Η ελευθερία δεν σημαίνει μόνον ότι το άτομο έχει τις ευκαιρίες και το βάρος της επιλογής του, σημαίνει επίσης ότι θα πρέπει να υφίσταται τις συνέπειες των πράξεων του κι ότι θα επαινεθεί ή θα κατηγορηθεί γι’ αυτές” (Φρ. Χάγιεκ). Η επικουρικότητα επομένως υποδεικνύει την υστέρηση του κρατικού έναντι του ιδιωτικού, του κεντρικού έναντι του αποκεντρωμένου, του μεγάλου έναντι του μεσαίου και μικρού, του προστατευτικού και πατερναλιστικού έναντι της ελευθερίας επιλογής, του αυταρχικού έναντι του δημοκρατικού, ανεκτικού και συναινετικού. Υπάρχουν δύο είδη ανθρώπων: αυτοί που λένε στο Θεό «γενηθήτω το θέλημά σου» και αυτοί που τους λέει ο Θεός «καλά, κάνε ό,τι νομίζεις» (C.S. Lewis). Οι δεύτεροι επιλέγουν την ελευθερία δια της επικουρικότητας. Η αρχή της επικουρικότητας κατά συνέπεια είναι μια αρχή, ελευθερίας, συμμετοχής και ευθύνης.

"Βλέποντας την ταινία The Road back, κατάλαβα ότι να είσαι απλά φιλειρηνικός δεν αρκεί. Ο πόλεμος είναι ένα αρχαίο πάθος που γοητεύει τους ανθρώπους με τις σειρήνες του ασκητισμού και του θανάτου. Για να τον καταργήσουμε πρέπει να του αντιτάξουμε ένα άλλο πάθος. Ίσως το πάθος του bon Europ?en - αυτό του Leibniz, του Βολταίρου, του Γκαίτε, του Arnold, του Ρενάν, του Shaw, του Russel, του Unamuno, του T.S. Eliot - που έχει συνείδηση ότι είναι ο κληρονόμος και ο συνεχιστής όλων των χωρών. Στην Ευρώπη έχουμε δυστυχώς πληθώρα ανθρώπων που είναι μόνο Γερμανοί, μόνο Ιρλανδοί κλπ. Αυτό που λείπει είναι Ευρωπαίοι." (κριτική για την ταινία The Road back που είχε γράψει το 1937 ο Μπόρχες). Προσθέτω ταπεινά, ότι από τότε, από το μακρινό και προπολεμικό 1937, ελπίσαμε πως αυτός, ένας μικρός έστω Ευρωπαίος, που είναι και πολίτης του κόσμου συνάμα δηλαδή πρότυπο για τον υπόλοιπο κόσμο που μαστίζεται ακόμη από συγκρούσεις, έχει αποτελέσει ιστορική πραγματικότητα, ότι αυτός ο μικρός Ευρωπαίος είμαστε ήδη εμείς οι ίδιοι, οι σημερινοί Ευρωπαίοι, Έλληνες Ευρωπαίοι. Ας μην τον σκοτώσουμε, ακόμη καλύτερα ας τον βοηθήσουμε να μεγαλώσει κι άλλο. Να γίνει Ευρωπαίος πολίτης με κοινές αξίες με τους άλλους, μέσα σε μια πολιτικά ενωμένη Ευρώπη, υπόλογη στους Ευρωπαίους πολίτες κατά το μέρος που της αναλογεί με βάση την επικουρικότητα, επιτυγχάνοντας την πρωτόγνωρη στην ιστορία επιτυχία της ενότητας μέσα από τη διαφορετικότητα, της ενότητας στην ποικιλομορφία, μιας κατάστασης, αν όχι ακόμη διαρκούς και αιώνιας, τουλάχιστον παγιωμένης ειρήνης.





© 2011 Όμιλος Ευρωπαϊκή Έκφραση

Ομήρου 54, 106 72 Αθήνα. Tηλ.: 210 3643224, Fax: 210 36 46 953, ekfrasi@ekfrasi.gr